architectuur

AMSTERDAM - Een grauwe betonkolos of een knap in elkaar gezet, gevarieerd complex gebouwen? Het sociale-woningbouwcomplex dat architect Rudi Uytenhaak momenteel aan de Amsterdamse Weesperstraat neerzet, weet dit soort tegenstellingen te combineren.

Met het project aan de Weesperstraat doet architect Uytenhaak zijn naam eer aan: geen gevel of hoek is haaks. Al is het percentage van de hoek waarin een gevel helt soms maar 1,8 procent, het effect van levendigheid en aansluiting bij de hellende Amsterdamse grachtengevels is er. Het is een van Uytenhaaks oplossingen om variatie aan te brengen in een groot gebouwencomplex (205 woningen, vijftien praktijkruimtes, twee winkels, een ondergrondse parkeergarage van twee verdiepingen, een fietsenstalling en een lunchroom) en om Amsterdamse bouwgeschiedenis te verenigen met hedendaagse architectuur.

Het eerste dat opvalt aan Uytenhaaks project, is dat het zo goed in zijn omgeving past. Zijn gevels, daken en materiaalgebruik reflecteren vormen, kleuren en ideeen van gebouwen uit de buurt: het gebouw Metropool van architect Arthur Staal uit 1966, de studentenflat 'De Weesper' van Herman Hertzberger en de historische panden aan de Keizersgracht en de Prinsengracht, waartussen dit project gebouwd is.

Uytenhaak heeft degelijk studie gemaakt van de stedebouwkundige situatie en de geschiedenis van dit stadsdeel. Vanaf het begin van de planfase, 12 1/2 jaar geleden, was hij al bij dit project betrokken als de architect die door de buurtgroep was uitgekozen. Eind jaren zestig had de buurt al bedongen dat hier sociale woningbouw moest komen. Door uitstel en veranderingen binnen het plan - Uytenhaak maakte drie verschillende ontwerpen omdat niet alles wat hij, de buurt en woningbouwvereniging Onze Woning wilden kon worden gerealiseerd -, vervuiling en de drassige bodem duurde het zo lang eer daadwerkelijk gebouwd kon worden. Het grootste deel van de woningen is nu betrokken, de laatste ruimtes worden tussen juni en september opgeleverd.

Bouwen binnen de historische Amsterdamse grachtengordel is altijd al ingewikkeld. Zeker in combinatie met de Weesperstraat, het schoolvoorbeeld van mislukte, grootschalige stadsplanning en een bron van ergernis voor menig Amsterdammer. Vlak na de oorlog mat de Weesperstraat slechts tien meter in de breedte. Als een van de radialen, die de grachten doorsnijden en het centrum verbinden met de buiten de grachtengordel gelegen wijken, sloot zij goed aan bij de schaal van de binnenstad.

De cityplanning van de jaren vijftig en zestig veranderde de Weesperstraat in een brede vierbaansweg, een tochtgat waar het verkeer continu overheen raast. Er langs verrees het ene na het andere enorme, ongenaakbare bouwblok, bekleed met marmer of graniet en met hoogdravende namen als Byzantium of Arcade. Deze kolossen trekken zich niets van hun omgeving aan en isoleren de Weesperstraat volledig van de grachtengordel. Terwijl dat niet hoeft: de gebouwen van Staal en Hertzberger zijn ook grootschalig, maar bij beide is gedacht aan variatie in de gevelopbouw en aan een speciale vormgeving voor de hoeken, waar de gebouwen bij de grachten aansluiten.

Uytenhaaks bouwterrein was echter veel groter en zijn opdracht daardoor ingewikkelder. Aan hem de taak om goedkope huurwoningen te bouwen - de duurste is een vierkamermaisonnette van 705 gulden - in een beladen omgeving met grote stank- en geluidsoverlast, om een brug te slaan tussen een historische omgeving met een kleinschalig karakter en de grootsheid van de stadsplanning van de jaren vijftig, en om van de Weesperstraat weer een stuk leefbare stad te maken. Met andere woorden: een serie schijnbaar onverenigbare ingredienten omvormen tot moderne architectuur die vooral niet te duur mocht zijn.

Uytenhaak wilde per se niet weer een op zichzelf staande kolos bouwen. Hij loste het op door de woningen en bedrijfsruimtes te verdelen over zeven verschillende gebouwen van verschillende hoogte en materiaal: 'geen architectuur van blokken maar een van vlakken', zoals hij het zelf formuleert. Vierdubbele beglazing en een beluchtingssysteem maakten het mogelijk om dicht tegen de Weesperstraat aan te bouwen, zodat de stad wat terrein op deze verkeersader kon terugveroveren.

Om geen saaie, doodse gevelvlakken te krijgen en op de omringende gebouwen in te spelen, kregen de gevels een verschillende kleur- en lichtreflectie door het gebruik van ruwe, zwarte steen, dieprode baksteen, beton-met-een-patroontje, glanzend en ruw plaatmateriaal. Zodra het beton is uitgewerkt, verdwijnt het grijs nog onder een laag zachtgroene verf. De flauw hellende gevels, de niet-haakse hoeken en het inspringen van sommige panden ten opzichte van de straat brengen een subtiele differentiatie aan in het complex. Bij de gevelwanden aan de grachten verschilt de hoogte waarop de ramen zijn ingezet, wat ze doet lijken op een aaneenrijging van verschillende grachtenpanden.

Al die verschillen maakten het project voor woningbouwvereniging Onze Woning extra duur en zorgden bij de woningen soms voor kleine kamers of onmogelijk kleine douches. Daar staat bijna altijd een schitterend uitzicht tegenover en een afwerking waaraan bijzonder veel aandacht is besteed. Mogelijk is het de laatste keer dat een dergelijk veelzijdig project in de sociale sector mogelijk is, nu de bouwsubsidies voor goedkope huurwoningen teruglopen. Dat is niet te hopen, want meerdere buurten en steden verdienen de aandacht en de afwerking die Uytenhaak in zijn complex laat zien. Door de grootschaligheid van de Weesperstraat met de kleine schaal van de binnenstad te combineren, rijst het op als een stadje-in-de-stad, zonder uit de toon te vallen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden