Archief: Over geschiedenis en de werkelijkheid

De Nobelprijs voor José Saramago (75) komt niet onverwacht. Saramago kwam sinds het begin van de jaren negentig voor op de lijst van belangrijkste kandidaten, samen met zijn landgenoot, de psychiater Antonio Lobo Antunes.

De toekenning van de Nobelprijs aan een Portugees zou jaren zijn opgehouden, omdat de leden van de academie geen keuze konden maken tussen Saramago en Lobo Antunes.

José Saramago werd in 1922 geboren als zoon van arme boeren in Azinhaga, een dorpje langs de Taag ten noorden van Lissabon. Al vroeg moest hij de kost verdienen als metaalbewerker. Zijn debuutroman 'Terra do Pecado' (1947) verkocht slecht, maar stelde hem in staat zijn baan in de metaalindustrie te verruilen voor een bij een literair tijdschrift.

In 1969 werd hij lid van de toen verboden communistische partij en na de val van de dictatuur in 1974 was hij hoofdredacteur van het genationaliseerde dagblad Diario de Noticias. Na een jaar kreeg hij wegens zijn communistische sympathieën ontslag en besloot hij zich te richten op een literaire carrière.

Vanaf 1979 volgt een onafgebroken stroom romans, essays, gedichten en toneelstukken, en een gestaag groeiende rij binnenlandse bekroningen. Hij schreef onder meer de romans 'Memorial do Convento', ('Memoriaal van het klooster'), 'O Evangelho Segundo Jesus Cristo' ('Het evangelie volgens Jezus Christus'), 'Historia do Cerco de Lisboa' ('Het beleg van Lissabon') en 'O Ano da Morte de Ricardo Reis', dat als 'Het jaar van de dood van Ricardo Reis' eind volgend jaar bij Meulenhoff verschijnt. Als toneelstukken schreef Saramago 'Que Farei com Este Livro?' ('Wat zal ik met dit boek doen?) en 'A Segunda Vida de Francesco de Assis', ('Het tweede leven van Fransicus van Asissi').

Saramago staat bekend om zijn scherpe en iconoclastische denkbeelden. In 'Het evangelie volgens Jezus Christus' (volgens sommigen blasfemisch, volgens anderen zienend) transformeert hij de devote schim Jozef tot rechtschapen martelaar. Gekweld door wroeging over het feit dat hij bij de herodiaanse kindermoord alleen eigen vrouw en kind redde en niet tevens de andere moeders voor de op handen zijnde slachting waarschuwde, wordt Jozef door de Romeinen voor een guerrillastrijder aangezien en met 39 anderen gekruisigd.

De Portugese regering schrapte in 1992 dat boek van de lijst voor de European Literary Award van de Europese Unie, omdat het godslasterlijk en niet representatief voor Portugal zou zijn. En dat Saramago's werk nu een Nobelprijs waard blijkt te zijn, levert de academie voor het tweede achtereenvolgende jaar de toorn van het Vaticaan op: de Osservatore Romano noemde hem gisteren 'een ouderwetse communist', 'antiklerikaal' en 'antireligieus', en zijn uitverkiezing 'opnieuw ideologisch getint'. Vorig jaar viel in Rome de keus voor Dario Fo verkeerd.

Geschiedenis is bij Saramago geen geschiedenis: hij voegt er poëtische, surrealistische elementen aan toe, om de historische vertelling te relativeren. “Het bovennatuurlijk maken van de werkelijkheid”, noemt hij dat.

De vier in het Nederlands verschenen boeken ('Het beleg van Lissabon', 'Het Evangelie volgens ezus Christus', 'Memoriaal van het klooster' en 'Stad der blinden') werden hertaald door de in Brussel wonende Nederlander Harrie Lemmens. “Zijn oeuvre is zo rijk geschakeerd. Hij is bepaald geen eendagsvlieg of iemand die het ene heel goed doet en het andere minder. Hij heeft ook een heel eigen stijl, van zeer lange zinnen, die gaan soms wel langer dan een bladzijde door. Ze zijn als meanderende rivieren, waarin hij ook dialogen opneemt. Als vertaler moet je af en toe oppassen dat je de draad niet kwijtraakt, maar zijn stijl heeft ook een speciaal ritme: een beetje als de golven van de zee”, aldus Lemmens.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden