ARCHEOLOGIE

Diep onder het oppervlak van een nieuw meer, het Ataturk stuwmeer in Turkije, hebben ooit mensen gebeden. Tot wie weten we niet, wel dat hun tempel de oudste is die ooit werd gevonden.

De tempel werd ontdekt door prof. Harald Hauptmann van de universiteit van Heidelberg en een aantal Turkse en Duitse collega's. Ruim twaalf jaar lang hebben ze archeologisch onderzoek gedaan in een gebied dat nu onder het grote stuwmeer verdwenen is. Langzamerhand bleek, dat ze bezig waren een van de belangrijkste archeologische ontdekkingen van de eeuw te doen: een nederzetting die behoort tot de oudste ter wereld, met daarin de oudste tot nu toe bekende tempel.

De nederzetting bij Nevali Cori stamt uit wat de specialisten het aceramisch neoliticum B noemen, een periode waarin voor het eerst sprake was van georganiseerde landbouw, maar waarin het gebruik van aardewerken objecten nog geheel ontbreekt, tussen 11 000 en 9 000 jaar geleden.

"Al na de allereerste vondsten, die bij toeval in 1984 werden gedaan, rees het vermoeden dat we hier met iets heel bijzonders te maken hadden" , aldus Hauptmann. En de plattegronden van de gebouwen die in de loop van vier jaar werden blootgelegd bevestigden dit. Sommige gebouwen waren heel groot, 16 bij 7 meter, en hadden ruim 50 centimeter dikke gepleisterde muren. Ook de hoogte van deze gebouwen was voor die tijd extreem, twee meter of meer. Onder de vloeren bevond zich in een aantal gevallen een systeem van buizen en kanalen, dat in verbinding stond met een rivier: een primitief maar doeltreffend koelsysteem.

Het koelsysteem kan van belang zijn geweest voor de opslag van gewassen, zoals gerst en bonen. Dat duidt op een surplus aan produktie en dat wijst er weer op dat er handel werd gedreven, of op zijn minst dat dit een plaats was waar landbouwprodukten werden verdeeld.

Dat er al een dergelijke specialisatie was opgetreden in een periode waarin, volgens de gangbare theorieen, de landbouw eigenlijk pas op gang begon te komen, had tot dan toe niemand verwacht. Wat helemaal niemand had durven vermoeden is, dat deze plek ook een compleet heiligdom kende. In 1990 werden aan de westelijke rand van de nederzetting de contouren blootgelegd van een gebouw dat op grond van de afmetingen, de wijze van bouwen en de daar gevonden voorwerpen, onmiskenbaar een tempel moest zijn geweest.

Kaalgeschoren

Nu twee jaar later het gehele gebouw is opgegraven twijfelt niemand daar meer aan. Met zijn ruim 110 vierkante meter vloeroppervlakte maakt dit aan de buitenzijde vrijwel vierkante gebouw, waarvan de muren tot drie meter hoog bewaard zijn gebleven, een monumentale indruk. Deze wordt nog versterkt door de met grote monolieten bedekte banken die aan de binnenzijde langs alle wanden lopen.

In de tempel bevond zich een nis waar het cultus-standbeeld moet hebben gestaan. Delen van dit beeld werden tussen het puin gevonden. Daaronder bevond zich ook het hoofd, een meer dan levensgrote kalkstenen kop van een kaalgeschoren man. Op zijn achterhoofd droeg deze 'godheid' een versiering in de vorm van een slang.

Rondom de tempel en in de aanpalende gebouwen zijn nog veel meer standbeelden gevonden: naturalistische afbeeldingen van mensen en dieren, maar ook sterk gestileerde vormen. Daaruit concludeert Hauptmann dat de oude theorie, die zegt dat aan het begin van de culturele ontwikkeling men slechts stilistische afbeeldingen vervaardigde en dat de naturalistische manier van afbeelden zich pas in een latere fase van de menselijke beschaving voordeed, niet langer houdbaar is: "We zien hier beide ontwikkelingen tegelijk plaatsvinden."

De nederzetting van Nevali Cori zet allerlei vaststaande theorieen over deze vroege periode van menselijke beschaving op losse schroeven. Zo werden er tussen de restanten van huisdieren opvallend veel varkensbotten aangetroffen. Terwijl men er tot nog toe van overtuigd was, dat het varken pas veel later een huisdier werd. Hauptmann: "Het zou mij niet verbazen als we, nadat al het materiaal onderzocht is, de hele theorie over het begin van de landbouw moeten herschrijven."

De fundamenten en resten muur van de tempel en enkele opvallende gebouwen uit de nederzetting zijn vorig jaar overgebracht naar het museum in het nabij gelegen Urfa. Toen kwamen de najaarsregens, en steeg het water zo ver dat werken verder onmogelijk was. Met de komst van de winter stond de oudst bekende plek waar ooit een eredienst werd gehouden definitief onder water.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden