Arbeidsmarkt van de toekomst: hogeropgeleide zit gebakken

Jules Theeuwes:
Jules Theeuwes: "Na je vijftigste kan er straks nog heel veel gebeuren." © Marco Okhuizen, HH

"Misschien krijgen we wel weer dienstmeisjes." Jules Theeuwes, wetenschappelijk directeur van SEO Economisch Onderzoek in Amsterdam, zegt het gekscherend. Maar hoe vergezocht is de gedachte eigenlijk?

Wybo Algra

Theeuwes, emeritus-hoogleraar toegepast economisch onderzoek, voorziet een arbeidsmarkt die zich de komende tien jaar in twee richtingen gaat ontwikkelen. De behoefte aan hogeropgeleiden groeit almaar door, omdat werk specialistischer wordt.

Een universitaire graad: prima voor je kansen op de arbeidsmarkt. Een hbo-diploma: nog beter, een echte vakopleiding. Hbo'ers komen door de bank genomen zelfs iets sneller aan de bak dan academici. En ook jongeren met mbo-4 op zak, de hoogste kwalificatie in het middelbaar beroepsonderwijs, zullen zich prima gaan redden.

Ook zogeheten 'elementair werk' - geen diploma vereist - blijft er wel, zal mogelijk zelfs flink toenemen in omvang: tuinonderhoud, vuil ophalen, schoonmaak, verzorging en allerlei andere vormen van dienstverlening die niet te automatiseren en robotiseren zijn.

Routinewerk wordt geautomatiseerd
Tussen wal en schip vallen de tussengroepen: de mensen met vmbo, de lagere mbo-niveaus, of alleen een havo-diploma. Zij vormen veruit de grootste categorie op de arbeidsmarkt, maar het aandeel banen in deze categorie neemt af.

Theeuwes verklaart: "Routinewerk wordt meer en meer overgenomen door computers en slimme machines. Niet alleen in fabrieken, ook in kantoren: voor routinematige activiteiten als eenvoudige berekeningen, standaard correspondentie en archiveren heb je steeds minder mensen nodig. Het werk zit in het ontwerpen, regelen en besturen van werkprocessen, en daarvoor heb je een goede opleiding nodig."

Inkomensverschillen
Voor hogeropgeleiden ziet Theeuwes de toekomst dan ook zonnig in. Ook qua salaris: "Je ziet dat economen na meer dan dertig jaar weer belangstelling krijgen voor inkomensverdeling." Met reden, denkt Theeuwes. Sinds de jaren zeventig is de inkomensverdeling in Nederland tamelijk stabiel gebleven, na een halve eeuw waarin rijk en arm naar elkaar toegroeiden.

De komende jaren zouden de verschillen wel weer eens kunnen toenemen, zoals nu al gebeurt in de Verenigde Staten. Want omdat er krapte aan hogeropgeleiden ontstaat, zullen werkgevers bereid zijn hen flink te betalen, in loon of in bijvoorbeeld super-de-luxe kinderopvang. Dat is gewoon een kwestie van economische logica: bij schaarste stijgen de prijzen.

Meer vrouwen
Daarbij zullen bedrijven hun pijlen vooral richten op vrouwen, want zij zijn het verborgen reservoir van de arbeidsmarkt. "Vrouwen zijn in de jaren negentig in groten getale naar de arbeidsmarkt gekomen, en hun positie verandert nog steeds. Ze zullen meer uren gaan werken", verwacht Theeuwes.

"Werkgevers zullen er alles aan doen om dat voor elkaar te krijgen. Want vrouwen gaan met betere kwalificaties de arbeidsmarkt op dan mannen. Die trend zie je nu al: meisjes halen de betere cijfers en de betere diploma's. Die trend zie je in de hele ontwikkelde wereld."

Dertig procent vrouwen in de boardroom - zulke dingen hoef je volgens Theeuwes helemaal niet te regelen, dat komt vanzelf. De verdeling mannen en vrouwen op de werkvloer wordt fifty-fifty in aantal; mogelijk niet helemaal in het aantal uren.

Ongediplomeerd werk
Maar dat vrouwen overgehaald zullen worden meer uren te gaan werken, staat vast. Als dan voor de hogere opleidingsniveaus de uurlonen ook nog eens omhoog gaan, dan zouden de huishoudinkomens aan de bovenkant van de arbeidsmarkt weleens flink kunnen stijgen.

Zodat deze huishoudens, en daar komen dan die dienstmeisjes in beeld, er zo warmpjes bijzitten dat ze de boodschappen, de was, de kinderoppas en het uitlaten van de hond kunnen uitbesteden. Vandaar de door Theeuwes voorspelde, groeiende behoefte aan ongediplomeerd werk. "Maar het blijft werk waar je iets voor moet kunnen: je moet er goede sociale vaardigheden voor hebben. De arbeidsmarkt blijft ontoegankelijk voor verslaafden, of mensen met psychische problemen."

Kansen voor vijftigers
Voor oudere werknemers gaat de situatie op de arbeidsmarkt drastisch veranderen, stelt Theeuwes. "Voorheen was de gedachte dat je het voor de dynamiek in je bedrijf moest hebben van jongeren. Daarom hebben we ooit regelingen als de vut in het leven geroepen, zodat zij plaats konden maken voor jongere generaties. Zo kijken we nog steeds tegen vijftigers aan. Ze zitten aan het einde van hun schaal, en feitelijk houdt ook hun loopbaanontwikkeling op.

Straks zullen bedrijven het met deze mensen moeten doen, omdat er veel minder jongeren de arbeidsmarkt op komen. Voor oudere werknemers zie ik dat als een kans: na je vijftigste kan er straks nog heel veel gebeuren."

Op alle beroepsniveaus nemen de eisen aan werknemers toe

Diverse trends die Jules Theeuwes signaleert, keren terug in een rapport van EU-onderzoeksinstituut Cedefop over de Europese arbeidsmarkt. Tussen 2010 en 2020, staat ook in dit rapport, ontstaat er meer vraag naar hogergeschoolden én neemt het aandeel ongeschoold werk toe.

Daarbij komt dat het aantal laaggekwalificeerden gestaag daalt. In principe zouden de overblijvers in deze laagste opleidingscategorie de banen straks dus voor het uitkiezen moeten hebben - en toch is dat niet het geval. Want, stelt Cedefop, op alle beroepsniveaus nemen de eisen aan werknemers toe. Om een 'ongeschoolde' baan te krijgen moeten mensen straks al gauw een middelbare opleiding hebben.

Ook de trend dat vrouwen op de arbeidsmarkt straks hoger opgeleid zijn dan mannen, is een Europees verschijnsel. De EU telde in 2010 nog net iets meer hoogopgeleide mannen dan vrouwen. In 2020 zijn de hoogopgeleide vrouwen royaal in de meerderheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden