Arbeid in de uitverkoop

V&D wil dat het personeel loon inlevert en Blokker wil van oudere werknemers af. Dat tekent deze tijd. De werknemer is een sluitpost geworden en de inkomsten uit arbeid stijgen nauwelijks meer.

We zijn er uit!" Triomfantelijk presenteerde V&D vorig weekend het akkoord over de redding van het warenhuis. Nou ja, 'we'. Dat wil zeggen: alle partijen behalve de werknemers. Die hadden geen plaats aan de onderhandelingstafel. Terwijl ze een paar weken eerder wel waren opgeschrikt door de mededeling dat ze 5,8 procent van hun loon moeten inleveren.

De gang van zaken bij V&D is typerend voor de arbeidsverhoudingen anno 2015. De werknemer als sluitpost. Het helpt niet dat de eigenaar van V&D een Amerikaans fonds is, niet gewend aan polderen. Maar ook over huishoudketen Blokker, een degelijk Nederlands familiebedrijf, kwamen de afgelopen weken weinig verheffende berichten naar buiten. Oudere, dure, werknemers worden volgens de vakbond FNV onder druk gezet om weg te gaan. Met een zakje geld, dat wel. Maar tekent de medewerker niet, dan volgt een 'verbetertraject' met overplaatsingen naar andere locaties. 'Wegpesten' in termen van de bond. Inmiddels lopen er dertig rechtszaken van Blokkermedewerkers tegen het bedrijf. Praten met de pers is absoluut verboden. Het patriarchaal optredende Blokker, steevast met enkele familieleden vertegenwoordigd in de Quote 500 van rijkste Nederlanders, wenst geen pottenkijkers.

Dat de detailhandel zwaar onder druk staat kan niet als excuus dienen voor de winkelbedrijven. De dalende omzetten bij V&D komen niet uit de lucht vallen, die problemen zijn er al veel langer. De directie kan tijdig met de werknemers om de tafel gaan zitten, inzicht verschaffen in de cijfers en onderhandelen over een eventuele bijdrage van de werknemers om ontslagen zo veel mogelijk te voorkomen. In plaats daarvan dicteert het bedrijf een opvallend zwaar loonoffer, dat vermoedelijk bij de rechter geen stand zal houden.

Blokker staat het water nu nog niet aan de lippen. Dat bedrijf wil reorganiseren en 'verjongen' om de omzet op te krikken en de kosten per filiaal te verlagen. Geen enkele reden om niet netjes een sociaal plan met de vakbonden af te spreken.

De winkelbedrijven sluiten aan bij de lange rij bedrijven en organisaties waar afgelopen jaren werknemers in de verdrukking kwamen. Bij thuiszorgaanbieder Verian kregen hulpen de keuze: ontslag of een nieuwe functie tegen minder loon en slechtere arbeidsvoorwaarden. Kinderopvangorganisatie Estro stuurde in een omstreden flitsfaillissement duizend werknemers zonder sociaal plan de laan uit. Meteen daarna maakte het bedrijf een doorstart met de overgebleven goedkopere krachten. Ook garnalenvisser Heiploeg paste die truc toe.

Het kan ook subtieler, het knagen aan de verworven rechten van werknemers. Bij autogarages is er een conflict omdat brancheorganisatie Bovag de toeslagen voor werken op zaterdag af wil schaffen. Minister Blok wil demotie invoeren voor rijksambtenaren: oudere of niet goed functionerende werknemers die een stap terug doen en daarbij salaris inleveren. Of neem Heineken: nieuwe krachten krijgen minder goede arbeidsvoorwaarden dan de zittende.

Het versoberen van arbeidsvoorwaarden, op welke manier dan ook, is een duidelijke trend, ziet onderzoeksbureau Berenschot. Afgelopen jaar vroeg 3 procent van de werkgevers aan het personeel een loonoffer, 7 procent schrapte de gebruikelijke salarisverhoging en maar liefst een kwart versoberde andere arbeidsvoorwaarden zoals toeslagen, verlofrechten of vergoedingen. Dit jaar zal die tendens doorzetten, verwacht het bureau.

Toeters en bellen

Volkomen logisch, vinden de werkgevers. Er zijn legio argumenten aan te voeren waarom werknemers moeten inleveren. De economische crisis, de opkomst van verkoop via internet, bezuinigingen van gemeenten op de zorg, de export die op peil moet blijven. Daarnaast proberen werkgevers al een tijdje te sjorren aan het arbeidsbestel. De collectieve arbeidsovereenkomst met al z'n toeters en bellen is achterhaald, de vaste baan niet meer van deze tijd en zekerheid is uit, worden de nieuwe voormannen van VNO-NCW en MKB Nederland niet moe te verklaren.

Al die redenen komen samen in een gistende kookpot, waar werknemers zich moeilijk tegen teweer kunnen stellen. De crisis? Zeker, bedrijven vallen om, personeel moet weg, niets aan te doen. Vaak gaat dat fatsoenlijk, waarbij werknemers een deel van de koek krijgen in de vorm van een vergoeding of begeleiding naar ander werk. Maar, ziet de vakbeweging, werkgevers misbruiken de crisis ook om te kunnen snijden in arbeidsvoorwaarden.

Modernisering van cao's en regelingen zoals het ziekengeld? Ook nodig. De opkomst van de zzp'ers vraagt om fundamentele veranderingen, wil de kloof tussen verschillende soorten arbeidskrachten niet te groot worden. Maar de werkgevers zitten te veel op het spoor dat vernieuwing vooral versobering moet zijn. En de vakbeweging zit vastgeklonken aan de vertrouwde cao-structuur en heeft, vooral de FNV, veel tijd vermorst aan interne fusieperikelen. Het resultaat: de kaasschaaf gaat vast over de vaste contracten terwijl de rechten van zzp'ers nog niet substantieel verbeteren.

Bezuinigingen van de overheid? Dat is een goede reden voor personeelskrimp. Maar is het dan echt onvermijdelijk om de huishoudelijke hulpen die hetzelfde werk blijven doen, daar veel minder voor te betalen?

Het zijn stuk voor stuk misschien logische afwegingen. Even doorheen bijten werknemer, het is niet anders, zou de reactie kunnen zijn. Maar achter die ontwikkelingen van de laatste jaren, zit een diepere trend.

Technologie en ict

De macht van de factor arbeid neemt al veel langer af. Dat heeft vooral internationale oorzaken. Zoals globalisering. Aanvankelijk beperkte die zich tot het verplaatsen van hele bedrijven naar andere landen. Technologie en ict hebben het mogelijk gemaakt het productieproces op te knippen in kleine delen. Meer taken zijn zo te verplaatsen naar regio's waar arbeid goedkoper is. Dat heeft de onderhandelingsmacht van de vakbonden aangetast.

Voor Nederland komt daar nog bij dat de lange traditie van loonmatiging de onderhandelingen blijft bepalen. Hoewel Nederland een torenhoog overschot op de betalingsbalans heeft, en dus veel meer exporteert dan importeert, blijft de concurrentiekracht telkens het argument om druk op de lonen te houden.

Dat betekent dat inkomsten uit arbeid van Nederlandse huishoudens al lange tijd relatief nauwelijks toenemen. Als dat ook voor de andere sectoren in de economie zou gelden, zou er sprake kunnen zijn van 'gedeelde smart'. Maar dat is niet zo, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Huishoudens eten een steeds kleiner deel van de nationale taart op. Hun aandeel in het nationaal inkomen is na 2000 gedaald, ten gunste van bedrijven. Na 2000 daalden de door bedrijven betaalde belasting sterk. Ook dat is een kwestie van macht. De bedrijvenlobby is sterk en Nederland doet enthousiast mee aan de internationale strijd om de laagste tarieven.

Voor de geplaagde factor arbeid was er de afgelopen weken toch ook één lichtpuntje. Dat kwam van de overheid. Het Rijk gaat vanaf volgend jaar tweeduizend schoonmakers weer in dienst nemen. Zoals overal was dat werk uitbesteed. Het gaat vanwege de contracten met schoonmaakbedrijven jaren duren voordat ze alle tweeduizend ambtenaar zijn, maar het is een begin. Ze gaan niet meer verdienen, maar krijgen wel een vast contract, reiskostenvergoeding en pensioenopbouw. Schoonmakers doen belangrijk werk, lichtte minister Asscher van sociale zaken het besluit toe. "Dan moet je ze ook netjes behandelen."

Illustratie: Censuur

Schoonmakers doen belangrijk werk, zei minister Asscher. 'Dan moet je ze ook netjes behandelen.'

Maar, ziet de vakbeweging, werkgevers misbruiken de crisis ook om makkelijk te kunnen snijden in de arbeidsvoorwaarden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden