'Arabieren kunnen ten onder gaan'

De Syrische dichter Adonis deinst er niet voor terug de Arabieren de les te lezen. 'Ze lijken wel gemaakt om elkaar te doden.'

In zijn geboorteland Syrië is een burgeroorlog gaande, maar verbazen doet het de dichter Adonis niet. Dit was voorzien, in een kroniek van de aangekondigde dood: zijn oeuvre. "Mijn hele werk is een voorspelling van wat er nu gaande is. Al in de jaren tachtig kon je het uiteenvallen en de vernietiging van Syrië voorspellen uit de toenmalige politieke praktijk. Als je de geschiedenis goed kent, dan kan je ook in de toekomst kijken."

Adonis is een begrip in de Arabische wereld, en niet alleen vanwege zijn orakelkwaliteiten. De 83-jarige poëet, die geboren werd in een dorpje in Syrië maar al sinds de jaren vijftig in ballingschap woont, geldt als de grootste levende dichter van het taalgebied - hij is de man die de Arabische dichtkunst de moderniteit in trok, en die jaar in jaar uit grote kans maakt op de Nobelprijs van de Literatuur.

Hij is ook de man die in zijn werk op lyrische en toch subtiele wijze de condition humaine van de Arabier bezingt, en die als publiek figuur Arabische leiders kastijdt. Met zijn golvende bos grijs haar en een witte sjaal wuft over de schouder geslagen, lijkt hij het prototype van de artistieke intellectueel. In gesprek is hij vooral aimabel - bedachtzaam formulerend, soms plots guitig lachend.

Ernst overheerst als het gaat om de toestand in Syrië, waar hij zich ondanks zijn ballingschap en zijn leven in Parijs sterk mee verbonden voelt. Een paar weken geleden overleed zijn moeder in Syrië, op 107-jarige leeftijd. Adonis kon door de burgeroorlog niet bij haar begrafenis zijn. Zijn laatste bezoek, 2,5 jaar geleden, werd de laatste keer dat hij haar zag.

Dat was vóór de Arabische revolutiegolf Syrië had bereikt. Aanvankelijk was de dichter optimistisch over die revoluties, met hun roep om vrijheid en waardigheid - termen die in Adonis' humanistische wereldbeeld een belangrijke rol spelen. Hij schreef in 2011 zelfs open brieven aan de Syrische president Assad, waarin hij hem opriep op te stappen.

Maar het optimisme is voorbij. "Op het moment dat de opstand zich begon te verspreiden, werd hij direct gekaapt." De revolutie is in de ogen van Adonis religieus geworden, met islamisten die her en der aan de macht zijn gekomen. Zij brengen religie mee, maar veranderen de aard van de staat niet. "Ze spreken niet over een seculiere maatschappij, over vrijheden en mensenrechten, over een samenleving waar je niet als groepslid wordt beschouwd maar als individu. Het is onmogelijk voor iemand die progressief is om voorstander van een religieuze revolutie te zijn."

Van ideologie of religie moest hij nooit iets hebben, ze zitten de poëzie alleen maar in de weg. "Een dichter moet niet werken in opdracht of onder invloed van een politieke ideologie. Dichters kunnen de politiek gebruiken, maar de politiek mag nooit de poëzie gebruiken. Mijn engagement gaat over idealen van vrijheid, het verlangen naar vrede - van daaruit spreek en schrijf ik."

Met zijn in dichtkunst verpakt humanisme en zijn wens tot vernieuwing staat Adonis in een lange Arabische traditie, vertelt hij. "Modernisering, tegen de stroom ingaan, bestaat al sinds de negende eeuw. Het ontstond in Bagdad toen de Arabieren van de woestijn naar de stad trokken. Omdat er toen zoveel veranderde, was het mogelijk vrijer te denken en nieuwe uitingsvormen te vinden. Religie was voor de grote dichters van toen iets van het individu, het was iets spiritueels en persoonlijks."

Macht van het zwaard
De vrijdenkers van toen opereerden (ook toen al!) in oases, benadrukt Adonis tegelijkertijd, want de dominante trend in de Arabische wereld is vooral die van de macht van het zwaard, met heersers die alleen geïnteresseerd zijn in de macht, en niet in het ontwikkelen van de samenleving. Modernisering is voor hen bedreigend. Daar komt een gesloten, oordelende religieuze traditie bij, die zegt dat iemand die niet het juiste geloof heeft geen onderdeel van de groep kan zijn.

"Dat is de basis van de Arabische wereld, het maakt democratie onmogelijk", zegt Adonis. Het is een traditie die hij verafschuwt en die hij veroordeelt. Dat is nodig, zegt hij. "In een gedicht is het bijna onmogelijk om één mening te hebben. Een gedicht schrijven is als een boom verbeelden - het gaat allerlei kanten op, door die boom verweef je je ideeën. Een gedicht met één mening wordt een speech, dat is niet de bedoeling. Maar in interviews kan dat wél, moet je soms scherp en hard zijn. Zeker onder de huidige omstandigheden."

Adonis schrikt er niet voor terug de Arabieren de les te lezen. Een tweederangsvolk noemde hij hen, dat alleen maar geschapen lijkt om elkaar uit te moorden, dat geen cultuur kent en op uitsterven staat. "De farao's zijn gekomen en ten onder gegaan, de Grieken en Romeinen. Waarom zou dat niet ook met de Arabieren kunnen gebeuren?"

Het is hopeloos met hen gesteld, vindt hij. "De kern van de identiteit van een volk wordt vormgegeven door creatieve mensen, door kunstenaars - gedragen door het volk. In de Arabische wereld spelen die geen rol, ze hebben geen plek in hun land, ze zijn geen onderdeel van de groep die de instituties van de samenleving inricht. Let wel: er zijn veel getalenteerde Arabieren overal ter wereld, die daar een bijdrage leveren. Maar niet binnen de Arabische wereld."

Nu zijn het de imams en de machtspolitici die de identiteit van de Arabieren bepalen, en dat is desastreus. Adonis: "Stel dat er nu een wereldtop over de toekomst zou plaatsvinden, waar naast de Verenigde Staten, China, Europa, ook de Arabieren aan mee zouden doen. Wat hebben zij dan te bieden? Heel weinig, bijna niks - ondanks dat ze rijk zijn, ondanks hun lange geschiedenis. Dat komt omdat creativiteit en bijzondere mensen geen rol hebben."

"Waarom steken de Arabieren geen energie in Palestina? In plaats daarvan kiezen ze voor kleine politieke wedstrijden onderling. Ze zouden oliegeld kunnen gebruiken om Gaza te ontwikkelen, armoede weg te nemen, vrede dichterbij te brengen. Maar ze gebruiken het om Syrië kapot te maken. Dát bedoel ik als ik zeg dat Arabieren wel gemaakt lijken om elkaar te doden. Het idee dat de strijd tussen sjiieten en soennieten belangrijk zou voor de ontwikkeling van de Arabische wereld, alsof het oplossingen zou bieden - het is ondraaglijk."

Er spreekt grote frustratie en woede uit Adonis' kritiek, maar ook een grote verbondenheid. De dichter voelt zich ten diepste Arabier. "Dat zit 'm vooral in de taal. Als ik de keuze had uit alle talen in de wereld, dan zou ik altijd kiezen voor het Arabisch. Het is mijn vaderland, mijn thuis. En het is niet alleen cognitief, het zit in mijn bloed, in mijn zintuigen."

Een vleugje trots
Dus is er uiteindelijk ook een vleugje trots. Misschien wordt de Arabische wereld geteisterd door machtswellust, religie en dictators, er is ook een mooie kant: "Er is een soort compensatiegedrag. Waar de staat hen geen ruimte biedt voor creativiteit in de samenleving, excelleren Arabieren in hun persoonlijke leven. Ze blinken uit in gastvrijheid, in vriendschappen, in liefde. Dat is bijzonder en gaat heel diep - het is bijna niet te vergelijken met elders in de wereld. Het is onze redding, anders waren we dood, al lang uitgestorven."

En, voluit lachend: "Jullie in het Westen zijn misschien beter in het leven organiseren, wij zijn beter in het leven leven."

Poetry International en Writers Unlimited presenteren morgen in de Centrale Bibliotheek in Den Haag een avond met Adonis. Gratis toegang.

Wie is Adonis
Adonis (in 1930 geboren als Ali Ahmad Said Esber, 'maar zelfs mijn moeder noemde me Adonis') groeide op in een dorp in het noordwesten van Syrië, in een arm alawitisch gezin. Over zijn schooltijd gaat een mooi, bijna mythisch verhaal: toen de president van Syrië door het land toerde, droeg de 13-jarige Adonis een zelfgemaakt gedicht voor. Het staatshoofd was onder de indruk en gaf de jongen een studiebeurs om naar school te gaan. Na zijn studie in Damascus was Adonis kort betrokken bij een seculiere politieke partij, maar het deed hem al snel in de gevangenis belanden. Na een jaar cel verliet hij het land en vestigde hij zich in Beiroet. Daar maakte hij faam als vernieuwend dichter. In de jaren tachtig ontvluchtte hij de Libanese burgeroorlog en vestigde hij zich in Parijs. Hij publiceert nog altijd, vooral in het Arabisch. Adonis is, afgezien van enkele losse gedichten, niet vertaald in het Nederlands.

Uit gedicht: Eenzaamheid

'Arabieren met talent zijn overal ter wereld, maar niet binnen de Arabische wereld'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden