Applaus voor de biografie

Geschiedenis -het thema van de Boekenweek- staat weer enorm in de belangstelling. Dat komt mede door de vele, vaak schitterende biografieën die de afgelopen jaren verschenen over bekende politici en kunstenaars. Over de onstuitbare opmars van de biografie.

Het schrijven van een biografie is het leukste wat er is, vindt biograaf Hans Renders: ,,Je kunt je verhaal eens een keer afmaken. Ik kom zelf uit de krantenwereld. Het staat me tegen dat je in een krant je verhaal nooit kunt afmaken. Maar bij het schrijven van een biografie kun je je helemaal verdiepen in het leven van een ander. Je kunt dat leven laten zien en in een context plaatsen.''

Renders weet waar hij over praat. Eind vorig jaar verscheen van zijn hand de biografie van Jan Campert -over wie de laatste weken zoveel beroering is ontstaan. ,,Ik heb met zeldzaam groot plezier en met een enorme gulzigheid aan dat boek gewerkt.''

Eerder schreef hij het levensverhaal van de dichter Jan Hanlo, en promoveerde daarop. Hans Renders is bovendien directeur van het onlangs opgerichte Biografie Instituut aan de Rijksuniversiteit Groningen, dat vandaag en morgen aan het begin van de Boekenweek een congres belegt over het thema 'Necrologie en biografie'.

Dat dit instituut er is, is het zoveelste bewijs dat de biografie aan populariteit wint in Nederland. Er gaat geen week voorbij, of er verschijnt een kloek werk over een befaamd politicus, een gekend schrijver of -laatste trend- een beroemde popartiest of -groep. En er zijn er nog tientallen in voorbereiding. De lijst is zo lang dat het vaktijdschrift Biografie Bulletin de rubriek 'Wie doet wat?' niet meer afdrukt. Dat zou te veel papier kosten -ze is alleen nog online te raadplegen.

Biografieën verkopen over het algemeen goed; er staat er altijd wel een in de bestsellerlijst. Ze vallen ook regelmatig in de prijzen. De biografie van Multatuli, geschreven door Dik van der Meulen, won bijvoorbeeld twee jaar geleden de Ako-literatuurprijs. En er zijn diverse fondsen die biografen financieel bijstaan. In korte tijd is de biografie een populair genre geworden.

Deels heeft dat te maken met de behoefte aan 'vermenselijking' van de maatschappij, zegt Hans Renders. ,,Je ziet het overal; de belangstelling voor human interest neemt toe. Dag- en weekbladen publiceren steeds vaker profielen. Leiders van politieke partijen zijn niet meer exponenten van een beweging. Het zijn tegenwoordig namen die het 'm doen, en die hebben een gunstige afstraling op de beweging. In korte tijd is het dus omgedraaid. ''

Volgens Monica Soeting, hoofdredacteur van Biografie Bulletin en recensente van deze krant, komt daarbij dat de afstand tussen politicus en 'het publiek' kleiner is geworden: ,,Politici staan niet meer op zo'n enorm voetstuk als vijftig jaar geleden. Neem Drees: over zijn privé-leven schreef je gewoon niet, dat werd gezien als voyeurisme. We kenden alleen de anekdote dat hij zijn bezoek Mariakaakjes presenteerde, verder wisten we niets. Daar is gelukkig verandering in gekomen; de afstand is nu veel kleiner, en daardoor is er ook behoefte aan dit soort biografieën.''

Renders haalt het voorbeeld van Drees aan om aan te geven hoe belangrijk een goed geschreven biografie voor de geschiedschrijving kan zijn -in dit geval niet één boek, maar een veelluik, waarvan er nu twee zijn geschreven, door de politicoloog Hans Daalder: ,,Dat tweede deel is onthullend. Daalder laat daarin zien dat Drees in de kwestie-Indonesië de regie totaal kwijt was; hij had absoluut niet in de gaten wat er speelde. Dat wisten wij helemaal niet, terwijl er over de dekolonisatie toch een hele rijke literatuur bestaat. Dat is het belang van de biografie.''

Helaas is er veel kaf onder het koren. Renders: ,,Er verschijnen veel te veel biografieën. André Hazes was amper gecremeerd, of er lag al een biografie van hem in de winkel. We leerden daaruit dat André wel veertig biertjes per dag kon drinken en dan nog niet liederlijk werd, of altijd al liederlijk was. Maar dat boek gaf niet direct een cultuurhistorische diepgang.''

Het is al met al tijd om onderscheid te gaan maken, en het Biografie Instituut wil daarbij helpen. Renders: ,,Ik ben voorzichtig met de term 'wetenschappelijke biografie', want dat roept beelden op van een onleesbare turf en dat is het laatste wat we willen. We willen de biograaf in spe ondersteunen. Die kan niet overal deskundig in zijn. Want zijn hoofdpersoon heeft zich bijvoorbeeld niet alleen beziggehouden met politiek, maar ook met heel andere zaken. Elke biografie is interdisciplinair. Wij kunnen die benodigde kennis geven. ''

Naast de vraag of een biografie wetenschappelijk moet zijn, houdt het biografenwereldje zich ook bezig met het dilemma of de gebiografeerde nog in leven mag zijn, of zijn of haar leven juist voltooid moet hebben. Renders: ,,Ik vind dat hij of zij dood moet zijn. Als biograaf moet je iets zeggen over de omgeving waarin iemand z'n publieke wapenfeiten heeft volbracht. En dat is bijna onmogelijk als die iemand nog een rol speelt in het openbare leven. Maar ik realiseer me dat ik mezelf gruwelijk tegenspreek, want we zijn op het instituut bezig met een biografieproject van Loe de Jong, en Loe is nog onder ons. Maar hij is een uitzondering. De Jong heeft zo'n formidabele invloed gehad op de ontwikkeling van de publieke opinie in Nederland; het is mooi dat we hem nog wat dingen kunnen vragen.''

Monica Soeting: ,,Het is geen absolute voorwaarde, maar het lijkt me wel handig voor de biograaf als zijn 'held' overleden is. Het kan heel lastig en ook heel pijnlijk zijn als hij of zij nog leeft, zeker als de biograaf wat negatiefs ontdekt over het leven van de hoofdpersoon dat deze liever verborgen zou houden.''

Soeting kijkt met jaloezie naar de biografietraditie in Engeland, dat nog steeds voorligt op Nederland. ,,Daar verschijnen zulke mooie dingen en zo ontzettend veel. Je ziet daar ook een nieuw genre waarin de auteur zichzelf op een literaire manier verplaatst in het leven van de hoofdpersoon en daarbij ook de lezer meeneemt. Je wordt het leven van zo iemand ingezogen, je krijgt de beslissingen waar hij of zij voor stond op je bord met daarbij de vraag: Hoe zou jij het gedaan hebben? Er zit een sterk ethisch aspect in dat genre biografieën: hoe leid ik een goed leven? Dat spreekt me erg aan.''

Dit jaar begint ze zelf met een biografie, van Cissy van Marxveldt, schrijfster van populaire meisjesboeken, onder andere de Joop ter Heul-serie: ,,Het lijkt me heerlijk me in het leven van een ander te verdiepen, om te achterhalen waarom ze iets gedaan heeft, of iets juist niet, dat je zo'n leven gaat begrijpen en een deel van jou wordt, dat je uren en uren een archief ingaat, geweldig.''

Hans Renders heeft de laatste weken ondervonden dat een biografie aanleiding kan zijn tot een publieke discussie. Zijn boek motiveerde een oud-verzetsman het verhaal naar buiten te brengen dat Jan Campert in het kamp Neuengamme niet van uitputting zou zijn gestorven, maar om het leven zou zijn gebracht door Nederlandse medegevangenen die vonden dat hij te veel in het gevlij bij de Duitse bewakers probeerde te komen.

J.A.A. van Doorn schreef in HP/De Tijd dat Renders' boek 'even boeiend als verontrustend' is omdat het 'actueel maakt' wat nog meer aan het oog van onderzoekers wordt onttrokken. Renders: ,,Die hele commotie over Jan Campert toont in elk geval aan dat biografisch onderzoek altijd historisch onderzoek is. Je moet te allen tijde kunnen verantwoorden waar je wat gevonden hebt.'' Volgens hem heeft hij aan die voorwaarde voldaan.

De biograaf denkt niet dat de onthulling het leven van Campert tot zijn gevangenneming in een ander daglicht stelt: ,,Dat zijn verzetsverleden niet brandschoon was, heb ik uitgebreid in mijn boek vermeld. Overigens, wat er vóór de poorten van Neuengamme is gebeurd, is voor mij principieel iets anders dan wat er ná die poort is gebeurd. Want daar in het kamp golden andere regels, daar was men bezig te overleven.

En ik heb nog nooit gehoord dat de wijze waarop iemand aan z'n einde komt, verdisconteerd moet worden in de daden die eraan voorafgingen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden