Apostelen bij de belasting

De kunstredactie van Trouw vraagt musea een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen dat nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Wim van Es, conservator van het Belasting & Douane Museum in Rotterdam.

Het depotnummer van dit schilderij is 00001. Was dit het allereerste schilderij in de collectie van het Belasting- & Douane Museum? Dat zou vreemd zijn, want de aankoop dateert uit 1951 en het museum werd al in 1937 opgericht. Maar het inventariseren van de collectie gebeurde pas veel later, in de jaren zeventig, vertelt conservator Wim van Es. En dat gebeurde toen op de meest systematische manier die je kunt verzinnen, wat ook wel voor de hand ligt in een belastingmuseum. "De toenmalige conservator begon gewoon te nummeren in de eerste zaal bij de eerste muur. En daar hing dit schilderij vooraan."

Die prominente plek zal geen toeval zijn geweest. Het schilderij is altijd gezien als één van de topstukken van dit museum, dat laat zien hoe de belastingdienst en douane door de eeuwen heen hebben gewerkt. Bovendien is dit zestiende-eeuwse werk het oudste schilderij in de collectie. De oprichter van het museum, prof. dr. Van der Poel kocht het in 1951 op een veiling als een échte Marinus van Reymerswale. Er zat ook een certificaat bij. Ten onrechte, bleek toen het schilderij in de jaren negentig werd gerestaureerd. Waarschijnlijk hebben er ook na zijn dood nog meerdere kunstenaars aan gewerkt, leerlingen of navolgers van Van Reymerswale. Zelf heeft hij vermoedelijk de twee belangrijkste figuren voor zijn rekening genomen: rechts Mattheus de tollenaar en naast hem Jezus. Die zijn veel beter geschilderd dan bijvoorbeeld de achtergrond op het linkerdeel van het schilderij.

Toen het museum in 2010 voor een verbouwing van twee jaar dichtging, verdween dit schilderij in het depot. Na de heropening bleef het daar hangen, onder meer vanwege ruimtegebrek in het museum. Een beetje wroeging had de conservator daar wel over, vandaar dat hij het nu weer voor de dag haalt voor Trouw. Het bijbelverhaal dat op dit schilderij verteld wordt, zal de lezers ook vast aanspreken, veronderstelt hij.

Tollenaar als discipel
Veel kunstenaars hebben schilderijen gemaakt over Mattheus de tollenaar die door Jezus tot apostel wordt geroepen. Tollenaren waren in die tijd beambten die belasting inden voor de Romeinen, vaak met gebruik van geweld of afpersing. Ze stonden in laag aanzien en daarom wekte het verbazing dat Jezus uitgerekend een tollenaar uitkoos als discipel. Vanwege die slechte reputatie hebben veel schilders Mattheus afgebeeld met een bijl of zwaard. Op dit schilderij is dat niet het geval, maar je ziet wel hoe verbaasd Mattheus is dat Jezus hem uitkiest. En dat geldt ook voor de discipelen: ze hebben de koppen bij elkaar gestoken om Jezus' verrassende keuze te bespreken.

Van Reymerswale, die als schilder werd opgeleid in Antwerpen, heeft dit bijbelverhaal geplaatst in zijn eigen tijd, de zestiende eeuw. We zien hoe toen het interieur van een belastingkantoortje eruit zag, met munten, papieren, zegels en een weegschaal op de balie om munten te wegen. Rechtsboven Mattheus hangen de niet afgewikkelde zaken aan spijkers aan de muur. Hangende zaken werden dat genoemd en die term wordt nog steeds gebruikt in de rechtspraak voor zaken die niet afgerond zijn.

Wijnroeien
Wat dit schilderij bijzonder maakt is dat de kunstenaar in de achtergrond ook iets laat zien van activiteiten die met de belastingdienst en de douane te maken hebben. Van Es: "Dat zie je niet op alle andere schilderijen die gemaakt zijn over de roeping van Mattheus." Waarschijnlijk heeft hij zich voor het tafereel linksonder laten inspireren door de haven van Antwerpen. Want we zien daar een havenkade met mensen die de inhoud van een fust met wijn aan het peilen zijn met een roeistok. Van Es: "Wijnroeien is een heel oud facet van het douanewerk. Tot 1980 moesten douane-ambtenaren nog leren hoe je een vat moet peilen."

Linksboven zien we een mediterrane stad oprijzen. Maar perspectivisch valt daar wel het een en ander op aan te merken. Aan dit deel van het schilderij hebben waarschijnlijk minder begaafde kunstenaars gewerkt. Van Es: "Tijdens de restauratie van de vier panelen waaruit dit schilderij bestaat, is gebleken dat dit deel in ieder geval niet door Van Reymerswale zelf is geschilderd."

Zoals wel vaker het geval is bij musea die aan deze serie meedoen, is ook in het Belasting- en Douanemuseum twijfel gerezen over de beslissing dit werk naar de kelder te verbannen. Het schilderij krijgt nu een voorlopige plek, maar Van Es is al op zoek gegaan naar een vaste plaats. Misschien toch maar weer de prominente positie die het in het verleden had? Van Es: "Ik ga mijn best doen. Dit schilderij verdient het wel, zeker nu het zo mooi gerestaureerd is. Bovendien laat het precies zien waar het in dit museum om draait."

Belasting & Douane Museum
Waar? Parklaan 14-16, 3016 BB in Rotterdam. Telefoon: 088-1514900. Internet: www.bdmuseum.nl

Wanneer geopend? Dinsdag tot en met zondag van 11.00 uur tot 17.00 uur

Gesloten op: Eerste Paasdag, Koningsdag, Eerste Pinksterdag, Eerste Kerstdag en Nieuwjaarsdag.

Prijs: volwassenen 5,50 euro. Toegang met korting (3,50 euro): kinderen 13 t/m 18 jaar, CJP, 65-plussers, studenten met collegekaart en groepen vanaf tien personen. Gratis: Kinderen t/m 12 jaar, Rotterdampas, Museumkaart, Icom-pas, Vrienden van het museum, scholen (m.u.v. hogescholen).

Belastingwet in beeld
Prof. dr. Van der Poel (1888-1982), een hoge belastingambtenaar, richtte in 1937 het Belasting & Douane Museum in Rotterdam op. Het idee voor zo'n museum kreeg hij toen hij door de Volkerenbond - de voorloper van de Verenigde Naties - in 1930 was uitgezonden naar Irak om de Engelsen te helpen bij de douanewetgeving. Hij nam voorwerpen mee die hij goed kon gebruiken om de colleges die hij gaf over belastingwetgeving, te verlevendigen. Het museum was aanvankelijk gevestigd aan de Boompjes bij de Maasbruggen. Bij het bombardement in mei 1940 ging het met de complete inventaris verloren. Na de oorlog kwam er een nieuw museum aan de Parklaan, waar het nu nog steeds is gevestigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden