Apostel van de moeilijke weg

Historicus Fik Meijer noemt Paulus een 'betweterige, drammerige man met een prachtig ideaal'. Hij schreef gefascineerd een boek over de apostel waarin hij hem naar Rome volgt.

Hij komt wel eens in zo'n Amsterdams schrijverscafé. Een bevriende auteur, die wist dat Fik Meijer met een boek over Paulus bezig was, vroeg hem daar laatst: 'Je kraakt hem toch wel af hè?' Dat vond Meijer niet leuk. "Met andere woorden: Paulus deugt niet en over het katholicisme mag je schrijven wat je wil: als het maar negatief is. Dat vind ik schandalig. Paulus moet behouden blijven. Hij staat aan de grondslag van zoveel mooie dingen."

Dus schreef Fik Meijer een boek over de apostel van de heidenen: Paulus, een leven tussen Jeruzalem en Rome. Het begon ooit met een schoolplaat in het klaslokaal van zijn vader die geschiedenisleraar was: de Middellandse Zee met daarin getekend de reizen van Paulus. Later raakte hij gefascineerd door de vasthoudendheid waarmee de apostel onder lastige omstandigheden de meest afgelegen plaatsen bereikte. "Ik wilde ook verre reizen maken. Paulus kiest nooit voor de makkelijke weg. Dan heeft hij de kans om langs de kust te reizen en neemt hij toch een onherbergzaam pad door het binnenland. Fascinerend."

Voor zijn boek heeft Meijer zich niet alleen verdiept in de persoon van de apostel - 'een eigenzinnige, betweterige, drammerige man met een prachtig ideaal' - maar reisde ook in de voetsporen van Paulus door het Middellandse Zeegebied. "Hij wilde het geloof brengen waar niemand kwam en bewoog zich tussen de twee steden die stonden voor het Jodendom en heidendom. Hij wilde ze met elkaar verbinden." Een nieuwe godsdienst dus, waarin niet alleen voor Joden plaats was - zoals Petrus wilde, maar ook voor niet-Joden.

Er is nog maar weinig in Rome dat herinnert aan Paulus. En dus moet Meijer in zijn boek speculeren, deduceren en spelen met zijn uitgebreide kennis van de oudheid om zijn hoofdpersoon in de eeuwige stad tot leven te brengen. Daarin slaagt hij met glans. Zijn boek leest bij vlagen als een spannende avonturenroman: een bijbelse variant op de Indiana Jones cyclus. "In Jeruzalem kwam Paulus niet graag, maar Rome daar heeft hij altijd heen gewild. Die stad is in de Handelingen der Apostelen constant aanwezig als machtscentrum en als eindpunt van zijn reizen."

Aan de hand van Meijer - vanwege zijn grenzeloze enthousiasme ook wel de David Attenborough van de oudheid genoemd - lopen we door het Rome van Paulus. Daarbij tekent de emeritus hoogleraar nog wel even aan dat er geleerden zijn die menen dat de apostel meteen na zijn aankomst in Rome om zeep is geholpen.

Toch maar dan. We beginnen aan de rand van de stad, waar nu de Porta San Sebastiano staat. "Hier beleeft Paulus een schitterende intocht in Rome, zoals Jezus Jeruzalem ooit binnenging. Hij is bij Puteoli (Pozzuoli), in de buurt van Napels aan land gekomen en is over de Via Appia Antica naar Rome gelopen. Zijn vrienden staan hem bij de stadsgrenzen op te wachten. Ontroerd omhelzen ze hem. Hij is zijn belofte nagekomen om hen te komen opzoeken."

Die vrienden hebben hem waarschijnlijk meteen de stad mee in genomen. Rome was in die tijd een metropool, met ruim een miljoen inwoners, meer dan Amsterdam nu. Een wirwar van nauwe straatjes met paleizen en huurkazernes. Misschien is hij naar de Aventijn gegaan, een van de zeven heuvels van de stad, waar volgens de legende zijn vertrouwelingen Aquila en Priscilla een huis hadden.

"Let wel, Priscilla was een vrouw", zegt Meijer met nadruk. Hij moet even een punt maken. "In zijn brief aan de Romeinen wordt vermeld dat hij zesentwintig medewerkers had. Daaronder waren maar liefst negen vrouwen. Dan kan je toch niet volhouden dat Paulus een vrouwenhater was. Die reputatie heeft hij te danken aan een andere brief, die aan de Korintiërs, waar na zijn dood door zijn volgelingen aan gesleuteld is, met als gevolg dat Paulus' zienswijze soms schuil gaat achter die van anderen."

Het punt is gemaakt, we vervolgen onze speurtocht en gaan de Tiber over. We komen terecht in de wijk Trastevere, nog altijd de meest pittoreske wijk van Rome. "Hier heeft Paulus ongetwijfeld rondgelopen. Hij is na zijn aankomst in de stad meteen gaan prediken onder de Joden. Die woonden hier. Het moeten er zo'n veertigduizend zijn geweest. Er stonden hier in de buurt maar liefst twaalf synagogen. Waar nu de prachtige basiliek van Santa Maria in Trastevere staat, moeten in de tijd van Paulus al christenen gelopen hebben."

Heel erg succesvol was zijn prediking niet. "De leiders van de Joodse gemeenschap zaten niet te wachten op de man die overal waar hij kwam sprak en weerstand op riep. Ze zaten op de lijn van Petrus." Die wilde wel een nieuwe godsdienst, maar er was alleen plaats voor Joden. Paulus wilde ook niet-joden voor het christendom winnen.

Zijn laatste dagen sleet hij gedesillusioneerd achter slot en grendel, misschien wel in de Marmertijnse gevangenis vlakbij het Forum Romanum. Daar zaten vooral mensen die zich voorbereidden op de dood. Paulus op deathrow. Hij zou er samen met Petrus gezeten hebben, maar dat verhaal is waarschijnlijk in de tweede eeuw geconstrueerd om deze twee tegenpolen naar elkaar toe te schrijven. Volgens sommigen van de collega's van Meijer is Petrus nooit in Rome geweest. "Het christelijk geloof is na de dood van Paulus in Rome aan een opmars begonnen en aan de richtingenstrijd binnen de christelijke gemeente kwam op een gegeven moment een einde."

Paulus wordt uiteindelijk met het zwaard onthoofd. Zijn hoofd stuitert vervolgens drie keer op de grond en bij elke aanraking met de Romeinse bodem ontspringt er volgens de legende spontaan een bron. Zijn graf is te vinden in de aan hem gewijde Sint-Paulus Buiten de Muren, volgens Meijer de mooiste basiliek van Rome. "Het is niet onaannemelijk dat hij hier begraven ligt. Zeker weten we niets. Je kunt er geen DNA onderzoek op loslaten." Boven het graf zijn, in een met goud omrande glazen kist, de ketenen te zien waarmee Paulus geboeid zou zijn. "Dat neem ik gewoon aan. Ik heb niet de behoefte alles te ontmythologiseren."

Als hij zijn hoofdpersoon in Rome op straat zou tegenkomen, zou hij hem vragen of er werkelijk iets is overgebleven van het christendom dat hij predikte. "Ik denk dat hij zich een beetje misbruikt voelt. Dit is natuurlijk zeer speculatief, maar ik vind dat hem geen recht is gedaan."

Boeken
Fik Meijer 'Paulus. Een leven tussen Jeruzalem en Rome'. Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 359 blz, 19,95.

Fik Meijer (1942) was tot 2007 hoogleraar oude geschiedenis aan de UvA. Met zijn boeken over de oudheid bereikt hij een groot publiek. Bekende boeken zijn 'Keizers sterven niet in bed' (2001), 'Gladiatoren' (2003) en 'De Middellandse Zee' (2010).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden