Apocalyps: de mahdi laat maar op zich wachten

Niet alleen de Mayakalender inspireert tot bespiegelingen over het einde van de tijden. Ook moslims zijn in afwachting van een apocalyps. Hun ideeën daarover botsen vaak met de Koran.

De Amerikaanse islamoloog David Cook, docent aan de Rice University in Houston in Texas, verdiepte zich in de voorstellingen van moslims over de jongste dag. Onlangs woonde hij in Den Haag een symposium bij over islamisering, georganiseerd door de Universiteit Leiden. Cooks interesse voor de apocalyps komt voort uit een ander boeiend verschijnsel, de gapende kloof tussen het wereld- en mensbeeld van de Koran en dat van gelovigen. Die kloof wordt ook bij de apocalyps zichtbaar.

De Koran benadrukt de persoonlijke, individuele verantwoordelijkheid, terwijl gelovigen collectief denken, zichzelf vooral zien als lid van een groep. Cook: "In India kwam ik hetzelfde tegen bij hindoes. Ik vroeg een priester waarom hij hindoe was. Het lukte me niet van hem een persoonlijk antwoord te krijgen. Hij had het de hele tijd over 'wij': 'Wij hindoes zus, wij hindoes zo.' 'Ik' kreeg hij niet over zijn lippen."

Die tegenstelling tussen de zware nadruk van de Koran op persoonlijke verantwoordelijkheid en de collectieve, corrupte alledaagse werkelijkheid beïnvloeden ook de voorstellingen over de dag des oordeels. Mohammed treedt dan op als bemiddelaar voor gelovigen, zodat die op zijn voorspraak in het paradijs komen. Cook: "Die gedachte is later ontstaan. Hij weerspiegelt beter dan de Koran het corrupte bestaan van alledag, waarin je alleen je doel bereikt via tussenpersonen, terwijl volgens de Koran een mens op de jongste dag enkel wordt beoordeeld op zijn eigen daden."

Cook doet geen cultureel-antropologisch veldonderzoek. Zijn bronnen zijn vooral boeken, officiële theologische maar ook populaire, bijvoorbeeld over dromen. Verder praat hij veel met moslims en onderzoekt hij internet. De jongste dag is in de Koran belangrijk. Talloze keren waarschuwt het boek dat het oordeel nabij is. Er staat veel op het spel. Behalve de Koran geeft ook internet genadeloze beschrijvingen van de hel, en er zijn nog altijd maar weinig moslims die ijveren voor afschaffing van dat gruwelijke oord. Eén detail is genoeg: als er in de koudste deur van de hel een gaatje zou zitten ter grootte van het oog van een naald dan zou de hele aarde verschroeien.

Voorspellingen over een spoedig einde van de wereld duiken op verschillende plaatsen in uiteenlopende vormen op. Cook: "Of mensen erin geloven hangt vooral af van wat ze graag zouden willen." Toen de Arabische revoluties uitbraken, meldde internet dat het uur had geslagen. Bewijs: de dictators zijn vervangen door godvruchtige leiders die Palestina zullen bevrijden. Zodra dat is gebeurd breekt de jongste dag aan.

Groot was omstreeks 2006 ook de opwinding in Iran. Volgens Iraanse bronnen woedde er toen binnen de gelederen van het ayatollahbewind een machtsstrijd, die werd uitgevochten over de theologische vraag of de verborgen imam (mahdi) wel of niet zeer snel zou terugkeren. De mahdi verdween in de negende eeuw.

Volgens sjiieten verbergt hij zich in een opgedroogde bron in de heilige stad Qom. Bij het einde van de tijden zal hij terugkeren. Nu al kun je hem boodschappen sturen, door een briefje in die bron te gooien, wat talloze pelgrims doen. Ook president Ahmadinejad zou hebben geloofd in de spoedige komst van de mahdi. Hij schreef een raadselachtige brief aan zijn Amerikaanse collega George Bush. Volgens sommige exegeten hoopte hij ook Bush, de gelovige christen, ervan te kunnen overtuigen dat de jongste dag nabij was en dat ze de handen ineen moesten slaan.

Cook: "Ik ben in 2007 in Qom geweest. Er waren veel pelgrims, maar toch leek het hoogtepunt voorbij. Volgens mij was het een afleidingsmanoeuvre. Ahmadinejad was in 2005 met vervalste verkiezingen president geworden. Hij wilde de aandacht daarvan afleiden. Het Iraanse bewind heeft hoe dan ook nooit de meerderheid van de bevolking achter zich gehad. Het heeft daarom dit soort bewegingen nodig."

Ook over de mahdi bestaan er krakende verschillen tussen de officiële leer en het volksgeloof. Cook: "De mahdi is de grote held van de sjiieten. Maar wat heb je aan een held die zich al dertienhonderd jaar onder de grond verstopt? Op zeker moment ging in Iran het gerucht dat de mahdi in de jaren tachtig had meegevochten tegen Irak. Dat vertelden ze niet tijdens de oorlog maar pas veel later. En Libanese sjiieten beweerden, ook achteraf, dat de mahdi samen met Hezbollah Israël had bestreden. Volgens de officiële leer zal hij pas aan het eind der tijden verschijnen. Maar voor gewone gelovigen is een held wiens enige verdienste is dat hij zich dertienhonderd jaar in een uitgedroogde bron heeft verborgen onacceptabel. Vandaar die plotselinge oorlogsverhalen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden