Apen pakken pestgedrag wél aan

Pestgedrag is iets natuurlijks: niet voor niets is het éérst door de biologie en pas later door de psychologie beschreven. Op welke manier valt het pesten van apen en mensen met elkaar te vergelijken en welke lessen kunnen leraren hieruit leren?

"Pestgedrag bij apen is fysiek duidelijk zichtbaar en valt daarom goed te vergelijken met dat van mensenkinderen", stelt Patrick van Veen. Samen met Sarah Mutsaers schreef hij het boek 'Pestkop-apenkop' over wat leraren vanuit de biologie kunnen leren over bestrijden van pestgedrag. Ook geeft hij workshops aan docenten in de Apenheul. Door apen te bestuderen wil hij hen leren om pestgedrag op het schoolplein te herkennen.

"Met name het fysieke pestgedrag van apen doet sterk denken aan dat van mensen: ook zij slaan, duwen of lopen voor de voeten. Alleen schelden of andere manieren van verbaal pestgedrag is bij apen veel minder zichtbaar doordat ze niet praten."

Een andere reden waarom apen en mensen goed met elkaar zijn te vergelijken is dat zij ook een lange kindertijd hebben. "Chimpansees worden pas na twaalf of dertien jaar volwassen. In deze levensfase proberen aapjes uit te vogelen hoe zij zich moeten gedragen in hun sociale omgeving. Juist door de grenzen te verkennen en te pesten leren zij wat wel en niet kan. De dominante apen in de groep bepalen uiteindelijk deze norm en delen zo nodig een uitbrander uit. Op die manier is er voor de aapjes sprake van een sociale ontdekkingstocht."

Leraar als autoriteit
Van Veens bedrijf Apemanagment is mede geïnspireerd op onderzoek van professor Jan van Hooff, Otto Adang en etholoog Frans de Waal naar de overeenkomsten in het gedrag tussen mensen en apen. Adang schreef het boek De machtigste chimpansee van Nederland over Nikkie, een aap in Burgers' Zoo. Hoe kijkt Van Veen aan tegen een leraar die als een soort crisismanager op het schoolplein rondloopt? "Kinderen hebben de functie om te leren en ontdekken. De volwassene moet hierbij als een soort autoriteit grenzen aangeven."

"In tegenstelling tot mensen zitten apen vrijwel hun hele leven in dezelfde groep. Mensen, zeker kinderen, wisselen juist veel van sociale structuren (gezin, school, sportclub). Hierdoor moeten zij zich telkens weer nieuwe normen eigen maken om een sociale plek te veroveren. Uit onderzoek blijkt dat kinderen in zo'n nieuwe sociale omgeving eerder worden gepest. Voor de leraar is er, óók op het middelbaar onderwijs, naast de rol van kennisoverdrager nog een rol weggelegd: die van een autoriteit die corrigeert en grenzen aangeeft. Sommige leraren willen of durven hun vingers hier nu nauwelijks aan te branden."

"Het is niet zo dat alle apen altijd pestgedrag herkennen, maar de dominante types grijpen wel in. Uit onderzoek blijkt dat leerkrachten maar twintig procent van het door leerlingen waargenomen pestgedrag herkennen. Ik denk dan ook dat leraren en ouders pestgedrag vaak niet kunnen en niet willen herkennen. Dat maakt je immers verantwoordelijk."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden