Apathisch tussen het puin

Wederopbouw? In de Iraanse stad Bam is twee maanden na de aardbeving zelfs de hulpverlening nog niet begonnen. Apathie overheerst. Niets duidt erop dat de fouten die na eerdere aardbevingen in Iran werden gemaakt, Bam bespaard blijven.

Judit Neurink

,,Een paar dagen geleden zagen we hier de eerste giftige spin'', zegt Ali Divsalari, die in de verwoeste Iraanse stad Bam kinderen opvangt die hun ouders verloren bij de aardbeving van eind vorig jaar. ,,Over een maand zullen we niet meer in de tenten kunnen slapen. Met de hitte komen ook de spinnen en de schorpioenen.''

In het kampje dat Divsalari beheert voor een organisatie van enkele vooruitstrevende Iraanse intellectuelen, spelen tientallen kinderen in tal van leeftijden onder leiding van een theatermaakster uit Teheran. Nu krijgen ze nog 's middags hun lunch in de dubbele tent, waarna ze een dutje doen in één van de tien kleine tenten die over het terrein verspreid staan. Binnenkort kan dat niet meer, omdat de kans op een levensbedreigende beet van een spin of een schorpioen te groot wordt.

Divsalari werkt aan oplossingen: hij heeft een paar portocabines besteld, en hij is van plan de poten van het grote houten bed waarop de kinderen straks vanwege de hitte buiten kunnen slapen, in bakken met water te zetten. Maar voor de tienduizenden overlevenden van de aardbeving die in tenten voor of op de binnenplaats van hun geheel of gedeeltelijk verwoeste huizen leven, of in enkele tentenkampen in de stad, zijn er geen simpele oplossingen. De kans is groot dat zij ook de hete zomermaanden hier moeten doorbrengen.

Twee maanden na de ramp die aan zo'n 50000 mensen het leven kostte, is het in Bam echt zoeken naar enige vooruitgang. Die is er in de vorm van een kamp vol portocabines, aan de rand van de stad. Daar wordt hard gewerkt aan het aanleggen van riolering en waterleiding. Binnenkort zullen enkele duizenden mensen hier naartoe kunnen verhuizen -een fractie van de circa 55000 die in de tenten van Bam leven.

Bovendien is onduidelijk wie voor dit soort opvang in aanmerking zal komen: de 11000 overlevenden die in Bam bleven, hebben de afgelopen maand gezelschap gekregen van enkele tienduizenden armen -soms arbeiders en hun gezinnen uit de buurdorpen, die voor de aardbeving in Bam werkten, maar ook mensen die van heel ver weg zijn gekomen vanwege het gratis voedsel dat wordt uitgedeeld.

Vrachtwagens vol puin dumpen hun lading langs de wegen die de stad uit leiden. In totaal rijden er negenhonderd van die trucks, zegt ingenieur Mahmoedi, die voor het ministerie van huisvesting en planning in Bam de scepter zwaait over de wederopbouw. ,,Meer kan niet, dat kan de stad niet aan. Nu staan ze soms al uren in de file.''

Zijn kantoor is één van de weinig panden die nog overeind staan in Bam. In de muren zitten grote scheuren, vlak naast de portretten van de vorige en huidige geestelijk leider Khomeini en Khamenei. Bij de zoveelste kleine naschok staan de aanwezigen onmiddellijk bij de deur, daarna het bezoek ietwat beschaamd geruststellend dat 'dit een sterk gebouw is'.

De vrachtwagens en graafmachines kunnen dagelijks driehonderd 'eenheden' puinvrij maken, zegt Mahmoedi. ,,We zijn nu twintig dagen bezig met het puinruimen, en we hebben nog zeker vijf maanden nodig.'' Hij schetst de problemen: waar mensen hun tent tussen het puin van hun huis hebben opgezet is het moeilijk werken; veel huiseigenaren zijn de stad ontvlucht naar familie erbuiten, en zonder hun toestemming kan het puin van hun huis niet worden geruimd.

Twee bezoekers die in het kantoor wachten op stempels en een handtekening van Mahmoedi op officiële documenten, mengen zich in het gesprek. Er moeten veel meer lokale vrachtwagenchauffeurs worden ingezet, zegt de één, die weten waar ze het puin kunnen dumpen. Nu hebben chauffeurs van buiten de stad hun lading op de waterleiding van één van de buurdorpen gedumpt, die daardoor gebroken is -de reden van zijn bezoek aan dit kantoor. Mahmoedi zegt dat hij die chauffeurs in Bam niet kan vinden. De man ontsteekt in woede: wat een onzin, hij kan hem zo tweehonderd namen bezorgen!

Ook buiten overheerst de onvrede. Een garagehouder doet zijn klaagzang vanonder een vrachtwagen waarvan hij de uitlaat aan het vervangen is. Dat doet hij op de stoep voor zijn garage, want die is half ingestort. Zijn woning erboven is onbewoonbaar: de hele voorkant is verdwenen. ,,De overheid doet niets'', moppert hij bitter, terwijl hij een schroef aandraait. De chauffeur deelt de kritiek. ,,Wat gebeurt er met het geld uit het buitenland, en dat van de regering in Teheran? Wij zien er niets van.''

,,We wachten op de overheid'', zegt de oude vrouw die wat verderop aan het zoeken is tussen het puin van wat ooit de huizen van haar buren moeten zijn geweest. Haar huis staat nog grotendeels overeind, maar is leeggeroofd en niet veilig. Daarom woont ze met haar dochter en kleinkinderen in een tentje aan de straat. De dochter staat daar apathisch met een baby op de heup wat pannen te wassen onder de straal uit een tuinslang. Ze willen best beginnen met het herstellen van hun huis, zegt de moeder, maar dat kunnen ze niet alleen.

,,Ze vertellen je niet wat je moet doen'', klaagt ook een jonge vrouw die naar Mahmoedi's kantoor is gekomen om werk te zoeken. ,,We weten niet hoe we ons huis weer moeten opbouwen, we willen het anders doen dan het was. Het moet bestand zijn tegen aardbevingen. Daarom wachten we op hulp van de overheid, want we hebben zelf niet de kennis, en geen geld.''

VERVOLG OP PAGINA 11

VERVOLG VAN PAGINA 9

Hoewel ze zegt erg depressief te zijn en geen medicijnen te kunnen betalen, is zij nog een van de weinigen in Bam die over de wederopbouw nadenkt. De meeste inwoners wachten gelaten af. Winkeliers hebben hun winkelwaar naar de straten en de pleinen verplaatst, maar verder hangen mensen vooral bij hun tentjes rond of scharrelen wat tussen de puinhopen.

Na rijp beraad is besloten geen nieuw Bam buiten het oude te bouwen, omdat uit eerdere ervaringen is gebleken dat de oorspronkelijke bewoners daar toch niet gaan wonen, zegt ingenieur Mahmoedi. ,, We leren van de ervaringen van eerdere aardbevingen. We laten de mensen hier eerst beslissen wat ze willen, en dat voeren we dan voor ze uit. Zoals Khomeini al zei: we zijn de dienaren van het volk.''

Hulpverlener Ali Divsalari noemt drie grote problemen die deze opzet bemoeilijken. De regio staat bekend om zijn opiumgebruik, en ook Bam heeft veel verslaafden die weinig initiatief vertonen en allang tevreden zijn met de geboden hulp. En diezelfde apathie geldt voor veel mensen die soms al hun familieleden hebben verloren. Een ander probleem is dat een groot deel van de hulpgelden uit Teheran en het buitenland de afgelopen weken is opgegaan aan het verstrekken van drinkwater, in tankauto's en flessen. Inmiddels is de waterleiding hersteld, maar veel bewoners vertrouwen de kwaliteit van het water nog niet en blijven flessenwater eisen.

Maar het grootste probleem zit volgens Divsalari in de slecht georganiseerde Iraanse overheid. ,,Ik werk al jaren met Iraanse overheidsorganisaties. Zelfs in normale situaties brengen ze er niets van terecht. Ze kunnen nu misschien buiten de stad wat huizen bouwen, maar het ontbreekt ze aan contact met de mensen en dus is het gedoemd tot mislukken.''

Ook Mahmoedi, die toch zelf voor die overheid werkt, klaagt over het gebrek aan management, en vooral aan centrale sturing. Er zijn teveel verschillende instanties die langs elkaar heen werken, laat hij doorschemeren. Er is nog een ander probleem: de Arabische landen zegden heel gul 400 miljoen dollar aan hulp toe, maar blijken dat geld nu alleen te willen verstrekken in de vorm van leningen. En ze willen dan eerst projectvoorstellen zien. Mahmoedi moppert. Het bedrag was genoeg geweest om 50000 noodwoningen te bouwen. Maar dat gaat dus niet door vanwege de voorwaarden die gesteld zijn.

De jonge burgemeester Bagherizadeh van Bam, ook een ingenieur, is binnengelopen en mengt zich in het gesprek. Hij wil de inwoners van Bam geld geven, maar de landelijke overheid wil alles in eigen hand houden. Die wil het bouwmateriaal centraal inkopen en bouwvakkers inhuren, in plaats van de bewoners zelf in te schakelen. Hij luistert naar de ratelende Mahmoedi, die pas materialen wil kopen als Bammers aangeven wat ze precies willen, alleen lokale materialen wil gebruiken als die van de beste kwaliteit zijn en pas wil bouwen als duidelijk is waar de grond veilig genoeg is. Daarom ziet hij meer in het neerzetten van tijdelijke onderkomens zoals het portocabine-kamp, voor een jaar of twee, zodat de bouwers ook geen last hebben van de bewoners die in hun tentje op de bouwplaats wonen.

Architecte en planologe Guiti Etemad is uit Teheran naar Bam gereisd om poolshoogte te nemen en om te rapporteren aan een groep van kritische collega's. De groep wil proberen via publicaties, onder meer op het internet, het bouwproces in Bam in goede zin te beïnvloeden. Etemad steekt niet onder stoelen of banken dat ze geschokt is over de omvang van de schade -die veel groter is dan de Iraanse tv en de associatie van ingenieurs haar hadden voorgespiegeld. Ze gaat met de twee heren in een fel debat. Waarom stimuleren en helpen ze de Bammers niet om in plaats van dat tentje een kamer van hun huis weer bewoonbaar te maken, of een eerste kamer van een nieuw huis te bouwen - zodat ze in ieder geval snel een dak boven hun hoofd hebben?

,,We leren niet van onze aardbevingen'', zegt de architecte later buiten. ,,Als je in Mexico kijkt, daar is de schade bij iedere volgende aardbeving veel minder. Maar hier wordt die iedere keer meer.'' Ze weet van eerdere aardbevingen, bijvoorbeeld bij de Kaspische Zee een jaar of tien geleden, wat de oorzaken zijn. ,,Corruptie, en ingenieurs die zich niet verantwoordelijk voelen voor de mensen. Ze proberen zo goedkoop mogelijk te bouwen. Er zijn te weinig deskundigen betrokken bij de bouw, er is te weinig controle op de kwaliteit van materialen en constructie. Maar er is geen wet waardoor de verantwoordelijke ingenieurs gestraft kunnen worden als er slecht gebouwd is. Dus zal er niets veranderen.''

Etemad voorspelt dat Mahmoedi's mooie woorden over kwaliteit van materialen en constructie hol zullen blijken te zijn. Die materialen worden steeds duurder, en dat kunnen de bouwers zich niet veroorloven, meent ze. Dus zullen ze weer naar te goedkope materialen grijpen. ,,Zolang er geen echte controle is, en de verantwoordelijke ingenieurs niet gestraft kunnen worden voor hun broddelwerk, zal de nieuwbouw hier in Bam opnieuw slechter zijn.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden