Apartheid of niet, wat is het verschil?

Een bord aan het strand herinnert aan de openlijke politiek van rassenscheiding tijdens de Apartheid. ( ANP)

Het fraai geschreven ’Nasleep’ volgt een man die voor het apartheidsregime werkte. Zijn vrouw wist daar niets van en is zo boos dat ze met de noorderzon vertrekt.

Om een begin te maken met de verwerking van het leed dat de strijd tussen het Zuid-Afrikaanse apartheidsbewind en de ANC teweeg had gebracht, werd in 1995 de Waarheids- en Verzoeningscommissie ingesteld. Wie bereid was om tegenover dit gezelschap schuld te bekennen en spijt te betuigen, kon rekenen op amnestie. Geen wonder dat veel van de verhoren, afgenomen onder voorzitterschap van Desmond Tutu, wel wat weg hadden van een biecht of een trauma-helende psychotherapie.

Paul du Toit, hoofdpersoon van Carel van der Merwe’s debuutroman ’Nasleep’, is een van degenen die voor de Waarheids- en Verzoeningscommissie verschijnt. Toen hij werkzaam was bij de veiligheidsdienst van het blanke minderheidsbewind, raakte hij betrokken bij een bomaanslag op tegenstanders van het regime. Daarbij vielen twee doden. Aan het einde van zijn verhoor speelt de advocaat van de slachtoffers zijn troefkaart uit. Een van hen was de minnaar van Pauls vrouw Louise. Was er misschien sprake van een persoonlijke wraakoefening?

Als Paul na het verhoor thuis komt is Louise verdwenen. Uit het lood geslagen volgt hij haar spoor, dat hem helemaal naar Londen brengt. Met deze wending in het verhaal trekt Van der Merwe een niet al te nadrukkelijke parallel tussen Pauls zoektocht naar Louise en de spionageopdrachten waarmee hij indertijd te velde trok tegen guerrilla-eenheden van het ANC. Zo laat hij zien hoezeer het persoonlijke politiek is en omgekeerd. Aan beide kanten gaat het in de eerste plaats om zelfbehoud.

’Nasleep’ maakt ook iets duidelijk van de menselijke neiging om schuttingen op te trekken tussen verschillende levenssferen, met het gevolg dat iemand plotseling een vreemde kan worden voor de persoon die hem het naaste staat.

Zo is Louise ontsteld wanneer ze beseft dat Paul betrokken was bij acties waarvan zij niets wist. Wanneer ze hem ermee confronteert, is zijn reactie: „Het was een oorlogssituatie, twee sterfgevallen meer in een land waar in deze tijd nog elk uur gemiddeld twee mensen op een gewelddadige manier om het leven kwamen.”

Zelf hield Louise ook het nodige voor Paul geheim, de verhouding met een vroegere schoolvriend in de eerste plaats. Het wederzijdse huwelijksbedrog groeit allengs uit tot het symbool van een kwestie die de kern van de Zuid-Afrikaanse geschiedenis uitmaakt. Mensen die met elkaar in hetzelfde land wonen, leven langs elkaar heen en hanteren allemaal hun eigen visie op de waarheid.

’Nasleep’ is een boeiende, met vaart geschreven roman. De afwisseling tussen de verhoren van de Waarheids- en Verzoeningscommissie en de flashbacks naar Pauls vroegere leven zorgt voor spanning. Maar het verhaal geeft ook het nodige te denken, vooral in de passages waarin Paul terugblikt op zijn leven, de geschiedenis van Zuid-Afrika en het lot van zijn generatie, ’die geluisterd en geloofd heeft’, maar nu ’aan het lot is overgelaten en gedwongen om boete te doen’.

Wat hem vooral bezighoudt is het permanente geweld dat de Zuid-Afrikaanse historie overschaduwt, of het nu gaat om conflicten tussen zwarte autochtonen en Europese kolonisten over grond en vee, onderlinge stammenoorlogen, de strijd tussen het Britse Rijk en de Boerenrepublieken, de door het apartheidsbewind uitgeoefende repressie, of de criminaliteit van vandaag de dag. Met enige relativering bedenkt hij: „Wat is het verschil tussen een overval op een boerderij aan de grens tweehonderd jaar geleden en een in de Limpopo van vandaag? Het is dezelfde eeuwigdurende strijd tussen degenen die bezitten en degenen die niets bezitten, maar die in Zuid-Afrika nog op primitieve manier wordt uitgevochten. [...] Misschien zit er geweld in de genen van hun land.”

Van der Merwe hanteert een fraaie stijl. Een zonsondergang beschrijft hij ’als een bloeddoorlopen oog dat langzaam knippert’, het panorama vanuit een vliegtuig dat over Johannesburg vliegt, ontvouwt zich „boven goudmijnen die in het zuiden over riffen gespikkeld liggen, boven een halssnoer van met zinkplaat bedekte krottenbuurten dat de stad omringt”.

Deze hecht geconstrueerde en knap uitgebalanceerde roman stelt indringende vragen over collectieve én individuele schuld en verantwoordelijkheid, over de last van het verleden en de dreiging van de toekomst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden