ANW: ingrijpende inkomensgevolgen

De auteur is werkzaam bij het Stafbureau prognose en statistiek van de Sociale Verzekeringsbank te Amstelveen; hij schrijft op persoonlijke titel.

In de ANW zullen uiteindelijk alleen nabestaanden met minderjarige kinderen recht hebben op een inkomensafhankelijke voorziening van 70 procent van het minimumloon. Daarnaast is er voor de kinderen recht op een inkomensafhankelijke halfwezenuitkering van 20 procent van het minimumloon. De beide uitkeringen vervallen als het jongste kind 18 jaar wordt.

De groep nabestaanden zonder kinderen of met kinderen ouder dan 18 jaar beslaat op het moment circa drie kwart van het totaal aantal mensen dat recht heeft op een uitkering volgens de Algemene weduwen- en wezenwet (AWW): het grootste deel dus!

Vaak wordt terecht opgemerkt dat de arbeidsparticipatie van vrouwen nu geheel anders is dan tijdens de invoering van de AWW in 1959. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat de toename voornamelijk deeltijdwerk betreft. Hierdoor zal in vele gevallen geen sprake zijn van een economische zelfstandigheid van vrouwen, terwijl dit wel één van de uitgangspunten van de nieuwe wet is. Tevens nemen gehuwde vrouwen bij deeltijdwerk vaak een laagbetaalde positie in op de arbeidsmarkt en hebben als gevolg hiervan een aanzienlijke carrièreachterstand opgelopen op in leeftijd vergelijkbare medearbeiders.

Hierdoor valt het te betwijfelen of vrouwen die een groot deel van de opvoeding van de kinderen voor hun rekening hebben genomen, en masse een baan zullen vinden die hun tevens financiële onafhankelijkheid geeft. De nieuwe wet komt voor deze grote groep weduwen dus hard aan.

Voor huidige nabestaanden komt er een overgangsregeling. Dit betekent dat huidige gerechtigden pas in 1998 te maken krijgen met een inkomensafhankelijke nabestaandenvoorziening. Hierbij wordt een gedeelte van het arbeidsinkomen buiten beschouwing gelaten.

Voor uitkeringsgerechtigden zal echter geen rekening worden gehouden met een vrijlating van het te toetsen inkomen. Zo zal iemand met bijv. een WAO-uitkering van ca. 2000 gulden per maand geen recht hebben op een ANW-uitkering. Dit betekent bijna een halvering van het totale inkomen!

De nieuwe nabestaandenwet gaat uit van een hoge mate van individuele verantwoordelijkheid. Hierbij moet het huishouden zelf bepalen of een aanvullende, eventueel particuliere nabestaandenverzekering noodzakelijk is. Vanzelfsprekend hangt hier een prijskaartje aan. Berekeningen, begin oktober gepubliceerd in ESB, tonen aan dat in het algemeen het particulier verzekeren van een basisvoorziening ter grootte van de huidige AWW voor mensen van middelbare leeftijd aanzienlijk duurder zal zijn in vergelijking met de premie die zij thans voor de AAW betalen. Dit is logisch, omdat de AWW uitgaat van een solidariteitspremie die wordt opgebracht door iedereen met een inkomen, ongeacht of men verzekerd wil zijn of niet.

Inkomensverlies

Het vaak gehanteerde argument dat bij een goed huishoudinkomen de huidige AWW overbodig is, zal snel als sneeuw voor de zon verdwijnen als men de inkomensgevolgen in ogenschouw neemt die de ANW met zich meebrengt. In het hieronder afgedrukte overzicht wordt voor verschillende inkomens het uiteindelijk inkomensverlies weergegeven.

Hieruit blijkt dat bij overlijden van de partner de inkomensgroepen tot ca. 70 000 gulden per jaar bij gebruik van een eindloonregeling recht hebben op een aanvullend nabestaandenpensioen beneden het bijstandsniveau (ca. 20 000 gulden).

Op het eerste gezicht zal het voor deze groep financieel gezien niet zinvol zijn om zich particulier bij te verzekeren, omdat zij in dit geval de aanvulling tot het bijstandsniveau zelf verzorgen. Daarentegen is het naast het verliezen van de partner buitengewoon triest dat men naast de emotionele gevolgen ook geconfronteerd wordt met een financiële zorg. Hierdoor zal het aantal af te sluiten particuliere nabestaandenverzekeringen naar verwachting toch nog aanzienlijk zijn. Hierbij is het van belang in beschouwing te nemen dat de risicogroepen, dit wil zeggen mensen met een verhoogde overlijdenskans, zich moeilijk kunnen bijverzekeren.

Opmerkelijk is verder dat er in de samenleving nauwelijks enige discussie is omtrent de invoering van deze nieuwe wet. Dit heeft m.i. twee oorzaken. Ten eerste is de uitwerking van het nieuwe wetsvoorstel aanzienlijk ingewikkeld geworden, doordat op het laatste moment de ergste pijn voor sommige groepen is verzacht. Hierdoor is het voor de burger nauwelijks nog te begrijpen waar men recht op heeft. Daarnaast is de gedachte om nabestaande te worden voor veel mensen ver van hun bed.

Om een parallel te trekken met de oudedagsvoorziening kan men zich bijvoorbeeld de reacties voorstellen bij plannen om de AOW maar af te schaffen. Immers, velen bouwen momenteel toch een aardig aanvullend pensioen op, dus waarom zou men dan AOW nodig hebben? Deze gedachte is natuurlijk absurd, maar zal bij een eventuele serieuze presentatie worden overvallen door een groot maatschappelijk verzet. De reden hiervan is dat een ieder hoopt dat hij of zij eens met pensioen zal gaan. Daarentegen zal niemand een soortgelijke gedachte hebben ten aanzien van het verliezen van de partner. Dat deze gedachte niet goed te praten is staat voor zich, maar plausibel is deze mijns inziens wel.

Gevolgen

Ingrijpen in een basisvoorziening heeft grote gevolgen, met name als deze vrijwel geheel wordt afgeschaft. De ANW zal als collectieve voorziening voor de overheid leiden tot een besparing en een verlaging van de collectieve last. Daarentegen zullen vele huishoudens zijn aangewezen op een duurdere particuliere nabestaandenverzekering, waardoor het besteedbaar inkomen weer verder daalt. Het is te hopen dat de besluitvorming in de Eerste Kamer zal leiden tot een solide overweging ten aanzien van deze inkomensgevolgen.

Een eventuele reparatie van deze negatieve inkomensgevolgen op termijn zal leiden tot een zeer moeilijk uitvoerbare wet, hetgeen gepaard gaat met een aanzienlijke kostenstijging van de uitvoering. Met recht geldt hier dan ook het aloude spreekwoord: 'Bezint eer ge begint'.

Inkomenssituaties nabestaande na overlijden partner.

Inkomen 35 000 70 000 100 000 Franchise30 000 30 000 30 000

Pensioengrondslag 5 000 40 000 70 000

Aanvullend nabestaanden- pensioen* 2 500 19 600 34 300

* ca. 50 procent van de pensioengrondslag

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden