Antwerpen / Stad van Letters

'Stad van Letters' heet Antwerpen dit jaar. Talloze manifestaties, gericht op het volk, moeten de stad verheffen.

door Hans Nauta

Kan een dichter een stad redden? De Vlaamse minister van cultuur Paul van Grembergen stelde de vraag vorige week zaterdag voor een volle theaterzaal in Antwerpen. Het was de publieke opening van ABC2004, Antwerp World Book Capital 2004, een titel die Unesco ieder jaar uitleent. Een retorische vraag was het niet, Van Grembergen had een antwoord paraat. ,,Ja'', zei hij. ,,Tom Lanoye kan een stad redden. Een dichter kan vandaag het verschil maken.''

Die Stadsredder zit een dag later als Stadsdichter in een koekenkraam op de Groenplaats van Antwerpen, tegenover de antieke kermis. Hij deelt gratis zakken met koffiekoeken uit, met op de buitenkant een gedicht van zijn hand en een versgeplaatste handtekening. De rij is lang. Niet iedereen heeft oog voor de dichter of zijn poëzie, sommigen knijpen de zak stevig dicht en benen weg. Anderen maken een praatje met Lanoye, vragen of dat zondagswerk goed verdient. Een vrouw overhandigt hem een kaneelstok, ze is fier op hem.

,,Een dichter die de stad moet redden, tja'', zegt Lanoye. ,,Het is een mooi compliment, maar uiteindelijk zijn politici verantwoordelijk. Uiteraard kan een dichter niet een stad redden. Wel kan hij de stad en een jaar als dit gebruiken om mensen mee te laten dromen over wat mogelijk is met poëzie en literatuur.''

Lanoye is ambassadeur van ABC2004. Hij denkt mee met de organisatie en heeft voldoende plannen om het boek en de literatuur een jaar lang een plek te geven in de stad. ,,Zo zou ik graag zien dat op het asfalt van de leien, de ring rondom de binnenstad, in enorme letters een gedicht over de vergankelijkheid verschijnt. Eens in de drie maanden moet de ring worden afgesloten om vanuit een politiehelikopter een foto te maken. Langzaam slijt het gedicht, gelijdelijk rijden de auto's het weg.''

En zoals de poëtische broodzakken ABC2004-visitekaartjes zijn, zo is de Boerentoren iets verderop dat in uitbundiger vorm. Aan het gebouw, van KBC-bank omgedoopt tot ABC-bank, hangt op een groot doek een gedicht van Lanoye. Het is een liefdesverklaring van de Boerentoren aan de nabijgelegen kathedraal. Hij ligt in haar schaduwkant, vreest haar als toren te min te zijn, als minnaar te jong, en roept uit:

Aanvaardt mij NEEMT mij

ziet mij STAAN begint met

mij zo dag zo nacht uw

PRACHT van voor af aan oh

kijkt dan HOUDT van mij

bezwijkt HOUDT u niet in

In de zomer hoopt Lanoye de kathedraal te laten antwoorden. Maar hij wacht nog op toestemming van hogerhand voor zijn 'buitenissig plan'.

Antwerpen lijdt aan een negatief zelfbeeld, zegt Lanoye, de lucht is wat verzuurd. ,,Hier gebeurt nooit wat, zegt men dan, het is altijd slecht, het is altijd elitair. Met literatuur valt dat zelfbeeld iets op te krikken. Het is fijn dat mensen trots zijn op zo'n torenproject.''

Het is terecht dat Antwerpen de titel heeft gekregen, vindt Lanoye. ,,Antwerpen is de literairste stad van de Nederlanden. In Nederland is alles te veel verdeeld over Den Haag, Rotterdam en Amsterdam. Wij hebben hier zoveel evenementen en in de stad wonen zoveel schrijvers. Laat ons om dat alles eens een mooie strik binden.''

In januari 2003 maakte Unesco bekend dat Antwerpen na Madrid, Alexandrië en New Delhi wereldboekenhoofdstad zou worden. Het was wat kort dag, zegt jurist Michaël Vandebril (31), die als artistiek coördinator de kar trekt. Hij stelde een team samen dat sinds vorige zomer een aantrekkelijk programma heeft neergezet. Het hele jaar wordt de precieze invulling nog verder uitgewerkt. ,,Die andere steden hebben de titel natuurlijk ook verdiend, maar ze kwamen met kleinschaliger projecten. Wij wilden er echt voor gaan.''

Belangrijk daarbij was de schepen Eric Antonis, die in 1993 intendant was van Antwerpen Culturele Hoofdstad en die sinds 1994 als wethouder culturele zaken grote projecten in de stad realiseerde. ,,Hij gelooft in de kracht van cultuur als hefboom.'' In een stad met problemen kan cultuur mensen samenbinden. Een geslaagd project kan een hele wijk optillen.

Voor ABC2004 is de artistieke waarde van projecten belangrijk. Artistiek projectcoördinator Sara Weyns: ,,Maar we zijn ook bezig met die maatschappelijke impact. We maken welbewuste keuzes en willen mensen met onze projecten confronteren. We vestigen ons niet in een museum, maar kiezen voor de stad. Je weet van tevoren dat een betonnen poëzie-installatie op een plein reacties oproept van buurtbewoners. En dat is ook de bedoeling.''

Vandebril: ,,Een project over het boek dreigt altijd iets elitairs te worden. Wij wilden absoluut zoveel mogelijk mensen mee laten doen. Daarom bewegen we ons tussen volkse projecten en meer literaire.''

Mensen moeten meeschrijven, met pen of mobieltje. Zo worden er 60000 Witboeken uitgedeeld, waarin iedereen gedurende het jaar zijn belevenissen en gedachten kan noteren. In het project 'Stadschromosomen' ontstaat een stadsverhaal uit verstuurde sms'jes. Op zogenoemde Tekstpunten in de stad worden voorbijgangers opgeroepen een impressie of boodschap achter te laten. In het Engelse Leeds loopt ook zo'n project, Poempoints. In Antwerpen kun je een bericht naar tekstpunt Leeds versturen, maar ook een bericht uit Engeland opvragen.

'Stad van Letters' loopt als een draad door het jaar. In duo's nemen 52 schrijvers, kunstenaars en vormgevers een letter uit het alfabet onder handen. Dat levert zesentwintig boekwerken op, cahiers, maar soms trekt zo'n project ook nog de stad in, als object, als tekst, als lied of als theatervoorstelling. A, B en C zijn inmiddels klaar. Schrijver Toon Tellegen en popmuzikant en vormgever Stef Kamil Carlens (bekend van Zita Swoon) maakten een cahier vol verhalen en tekeningen over de letter C. Germaine Greer en Elke Boon beschreven en verbeeldden het thema Bruin/Braakliggend. Tom Lanoye schreef het gedicht 'Antwerpse luchten' en maakte met 'tekstbeeldenaar' Fred Eerdekens een betonnen constructie vol spiegels waarin het te lezen is.

Jaarlijks terugkerende evenementen en festivals als de Boekenbeurs, Zuiderzinnen en De Nachten hebben dit jaar grotere budgetten om uit te pakken. In de zomer staat Six-Pack gepland, een programma over literaire subcultuur, vol muziek en poëzie. Na de zomer wordt het thema 'actuele boekenstad' verruild voor de 'historische boekenstad'. En het jaar eindigt volgend voorjaar met de 'toekomstige boekenstad'. Dan opent ook de nieuwe stadsbibliotheek.

Vandebril: ,,ABC2004 is als evenement na een jaar voorbij. Belangrijk is dat er dingen achterblijven. De bibliotheek natuurlijk, maar ook de Staten-Generaal van de letteren: een overlegorgaan waarin partijen uit het boekenvak over belangrijke items nadenken. Stel dat we na een jaar 26 cahiers hebben, en verder komt er niets voort uit dit jaar, dan heeft het te weinig betekend.''

Tom Lanoye sluit zich daarbij aan. ,,Als het resultaat is dat iemand zijn broodzak heeft bewaard, dan is het jaar mislukt. Die Staten-Generaal van het Boek, waarin minstens tien belangrijke onderwerpen bediscussieerd moeten worden, dat is de kern, daar moeten conclusies getrokken worden over ons boekenbeleid. Een vraag die je moet stellen is: Waarom hebben wij geen nieuwe Belgische stemmen, zoals Mustafa Stitou, Abdelkader Benali, Hafid Bouazza in Nederland? Daar moet een duidelijke politiek-maatschappelijke reden voor zijn. Laten we daar beleid voor maken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden