Antropologische blik op de Bijbel zit vol stelligheden

De schrijver

Als vertaalconsulent bij de Wereldbond van Bijbelgenootschappen adviseerde sociaal wetenschapper en theoloog Krijn van der Jagt (1945) bijbelvertalers in Afrika en Azië. Hij promoveerde op een antropologische studie van de traditionele religie van de Keniaanse Turkana-stam.

De thematiek

Waarom een Satan of een ode aan de eigen keuze? Wie de geloofsvoorstellingen in de Bijbel beter wil begrijpen, zou de Bijbel eens antropologisch, dus vanuit de mens, moeten bekijken, zegt Van der Jagt. Dus vanuit het gezichtspunt van de bijbelschrijvers, hoe zij de wereld zagen.

In een uitgebreide geschiedschrijving van oermens tot Paulus beschrijft hij hoe de schrijvers magisch, mythisch en apocalyptisch dachten en rijkelijk mythen en overtuigingen van omliggende culturen overnamen. In dat wat zij overnamen is een sterke evolutionaire ontwikkeling te zien, wat de schrijver duidt als een 'successtory', 'de weg omhoog'. De Bijbel zou een belangrijk kanaal geweest zijn waardoor mensen zich hebben kunnen ontwikkelen tot slimmere wezens, in staat tot een effectievere samenwerking tussen de seksen door waarden als trouw, liefde, gerechtigheid en eer.

Centrale stelling

'Alleen als je de opgaande lijn van de evolutie die in de bijbelse geschriften aanwezig is, verdisconteert in je waardering van het geheel van de Bijbel, kun je je laten inspireren door de oude teksten.'

Het betoog

Evolutie en religie bijten elkaar dus niet, religie bevordert de evolutie. Zo 'ontwierp' de oermens eerst gepersonifieerde goden om natuurrampen te verklaren. Later bedacht de mens manieren (offers, rituelen) om de veeleisende en wispelturige goden gunstig te stemmen. Dat stimuleerde de productiviteit en economie, maar de mens bleef een speelbal van de goden. Dat veranderde met de waardering van de rede en eigen verantwoordelijkheid.

Ook in de Bijbel is die opgaande lijn te vinden. De bijbelschrijvers rekenden gaandeweg af met de onoverzichtelijkheid van vele goden, de verering van voorouders en de macht van magie. In de plaats kwam de verering van een goede god en de verantwoordelijke mens, geïnspireerd door andere culturen. Dat goede daden goede gevolgen hebben (van de Egyptenaren) stimuleerde in evolutionaire zin de sociale cohesie. Het Perzische zoroastrisme verrijkte het joodse volk tijdens de Babylonische ballingschap onder meer met het idee van reinheid, een laatste oordeel, een kosmische redder, een grotere eigen verantwoordelijkheid en de 'uitvinding' van Satan: 'evolutionair een goede strategie' die 'stimuleert tot ethisch handelen', net zoals de herhaalde oproep om trouw te blijven aan Jahweh en na zonde en berouw terug te mogen keren. Jezus bracht het nog een stap verder door zich te richten op innerlijke reinheid en radicaal altruïsme.

Redenen om het boek niet te lezen

Het grote euvel met dit boek is dat de schrijver zelf al uitgaat van het standpunt dat de Bijbel mythisch geïnterpreteerd moet worden, de evolutie bevorderde en dat vele mythen zijn overgenomen. Dat mag, maar als je wilt overtuigen is een sterke, verantwoorde onderbouwing nodig. Deze is zo mager dat de irritatie en het aantal vragen over de vele stelligheden groeit. Waaruit blijkt bijvoorbeeld concreet dat de Bijbel de evolutie bevorderde? Anderen zullen het tegendeel beweren.

Redenen om het boek wel te lezen

Dit schrijver toont wel het belang aan van een menselijke benadering naast een theologische, door de gezichtspunten vanuit allerlei tijden en culturen chronologisch naast elkaar te zetten. De inzichten zijn op zichzelf niet nieuw, maar leiden in dit overzicht wel tot het verrassende inzicht hoeveel overeenkomsten er zijn en hoe het bijbelse godsbeeld zichtbaar veranderde.

De weg omhoog

Krijn van der Jagt

Athenaeum; 320 blz. euro 12,95

**

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden