Antonius twee raakte ernstiger versuikerd dan Antonius één

'Antonius. De kleine en de grote', tot 11 september in het Museum voor Religieuze Kunst te Uden.

Het zal duidelijk zijn dat met de 'ware kerk' hier de rooms-katholieke kerk wordt bedoeld. De uitdrukking is in de geest van de Contra-reformatie, die begon met het concilie van Trente (1545-1563) waar de aanval op de protestantse leer met volle kracht werd ingezet.

Wat er ook duidelijk uit wordt, is de belangrijke rol van Sint Antonius in het rooms-katholieke kerkinterieur. Maar over welke Antonius heeft men het dan? Gaat het over de kleine of de grote? Over Antonius van Padua of over Antonius abt?

Toegegeven, de protestanten onder ons zal het weinig uitmaken. Wat zegt hen de naam van Sint Antonius? Dat er minstens twee heilige Antoniussen zijn, is voor hen misschien volstrekt nieuw. Maar voor de rooms-katholieken onder ons moet er toch een duidelijk verschil tussen deze twee bestaan. Of toch ook niet?

Allebei

Een bijzondere tentoonstelling in Uden - 'Antonius, de kleine en de grote' - laat zien dat ook Rooms-katholieken de twee heiligen met elkaar kunnen verwarren. Vandaar dat ze op de tentoonstelling allebei aandacht krijgen: Antonius van Padua en Antonius abt.

De aanleiding voor de tentoonstelling is het feit dat Antonius van Padua in 1995 exact achthonderd jaar geleden werd geboren, bijna duizend jaar na die andere Antonius. In de katholieke kerk werd hij de heilige, die na Maria het meest werd aangeroepen. Een zeer populaire heilige dus.

Dat is ook te zien in het Rooms-katholieke kerkinterieur, waar Antonius van Padua als gezegd nooit mag ontbreken. Hoog tegen een pijler staat daar zijn beeld: een man in een chocoladebruine pij - hij was franciscaan - die op zijn ene arm het Christuskind heeft en in de andere hand een lelietak houdt.

Eerlijk gezegd spreken die, meestal gipsen, beelden weinig tot de verbeelding. Ze behoren tot het typische suikerwerk van de Rooms-katholieke kerkindustrie. Wat dat betreft trof Antonius van Padua het slechter dan de heilige naar wie hij zich in de 13e eeuw bij zijn kloosterintrede liet vernoemen: Antonius abt.

Varkentje

De abt was zijn grote voorbeeld, de heremiet die vrijwel altijd met een varkentje wordt afgebeeld. Hij is meestal met veel meer respect behandeld dan zijn latere naamgenoot. Uiteraard speelt hierbij een rol, dat de beeldtraditie rond de abt in de Nederlanden veel ouder is dan die rond Antonius van Padua. Bovendien was er het populaire onderwerp van de Verzoeking van de H. Antonius abt.

Op angstaanjagende wijze is dit verbeeld door schilders als Jeroen Bosch en Pieter Brueghel. Ook in Uden zien we werken met die bizarre taferelen. Opvallend is dat het thema nog altijd kunstenaars inspireert, zoals de tentoonstelling in Uden laat zien. Zo hangt er een doek van Paul Klemann dat hij in 1985 schilderde en een werk van Johan Claassen uit 1992. Ook ontbreekt het drieluik niet, dat Jacques Frenken in 1966 vervaardigde. Behalve dat hij hiervoor afgedankte neo-Gothische gipsen beelden gebruikte, verwerkte hij er ook fragmenten van plastic babypoppen in. Zo werd de verzoeking van de H. Antonius op wel heel onorthodoxe wijze verbeeld.

Zoetelijk

Ook indrukwekkend is het monumentale Antonius-drieluik dat de expressionist Albert Servaes in de jaren 1929-'30 schilderde voor de toen juist door Kropholler gebouwde kerk in Rotterdam-Delfshaven. Het is de nieuwste aanwinst van het Udens museum. Het sterk verwaarloosde doek werd de afgelopen maanden gerestaureerd en hangt nu te pronk.

De zalen beneden illustreren het verschil in kwaliteit tussen de vrijstaande beelden van Sint-Antonius abt en die van Antonius van Padua. De laatste is vertegenwoordigd met een groep van zoetelijke beelden. Een grote verfrissende uitzondering hierop vormt het 20e-eeuwse abstracte beeldje uit Ghana.

Aardig is echter de onderlinge variatie tussen die zoetelijke Antoniustypen: één traditie is die van de heilige met het Christuskind en de lelietak. Het kindje Jezus verwijst naar Antonius' grote liefde voor Christus, de lelietak naar Antonius' reinheid.

Hoewel deze beeldvorming al in de 15e eeuw opgang maakte, werd ze vooral vanaf de 18e eeuw gebruikelijk. Een barokke voorliefde voor het theatrale kan erin bespeurd worden.

Daarnaast wordt Antonius van Padua ook vaak afgebeeld met een ezel aan zijn voeten. Het dier speelt een rol in één van de wonderverhalen, die rond de heilige ontstonden. De ezel kreeg, na drie dagen geen voedsel te hebben gehad, een bak haver en een geconsacreerde hostie voorgezet. Het dier liet de haver staan en knielde voor de hostie. Een ongelovige kwam toen alsnog tot inkeer.

Het levensverhaal van de beide Antoniussen komt in de catalogus uitgebreid aan de orde. Ook worden bepaalde aspecten van het volksgeloof belicht, zoals het offeren van varkenskoppen.

Geld

Boeiend is verder de bijdrage over het zogenaamde Grewenfonds, een 'Kerkbouwstichting' in Den Bosch. Effectenhandelaar Jan Grewen liet in 1910 zijn enorme vermogen na aan het Bossche bisdom. Het geld was uitsluitend bestemd voor de bouw van aan Antonius van Padua gewijde kerken. Tussen 1907 en 1940 kwamen er daardoor zo'n 21 nieuwe Antonius van Paduakerken in het bisdom Den Bosch.

Antonius van Padua stond tijdens zijn leven vooral bekend als een begenadigd prediker, maar na zijn dood verwierf hij de meeste faam als wonderdoener. Daardoor konden de gipsenbeeldenateliers en de massa-industrie met hem op de loop gaan. Koektrommels met zijn beeltenis, een glazen bonbonnière in de vorm van de bruine monnik en kitscherige lampjes laten zien welke prullaria hieruit voort konden spruiten.

Zoek

Zo blijkt Antonius, die in de 13e eeuw geen martelaarsdood stierf, toch een lijdend voorwerp te zijn geworden. Wellicht had hij, steevast aangeroepen wanneer iets zoek is geraakt (“'Antonius beste vrind, maak dat ik mijn ... vind”), onvindbaar willen zijn voor deze cultus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden