Antisemitisch verleden wekt Poolse angst

Historicus Tomasz Gross heeft met zijn boek ’Angst’ de discussie doen oplaaien over Poolse misdaden jegens joden. Justitie onderzocht of het strafbaar is, de kerk betreurt dat het is verschenen.

Hoe was het mogelijk dat na de Tweede Wereldoorlog in Polen – het land waar de Duitsers de Holocaust uitvoerden – tussen de 800 en 2000 joden in pogroms werden vermoord? De antwoorden die de Pools-Amerikaanse hoogleraar Tomasz Gross geeft in zijn boek ’Angst’, dat een week geleden in Poolse vertaling verscheen, raken een gevoelige snaar. Gross, zelf van joodse komaf, concludeert dat antisemitisme wijdverbreid was, dat veel Polen het vermoorden van de joden door de Duitse bezetters onverschillig of zelfs welwillend gadesloegen en dat ze joods bezit inpikten. Na de oorlog waren veel Polen dan ook bang voor joodse overlevenden.

Publicist Rafal Ziemkiewicz verklaarde in de krant Rzeczpospolita dat hij niet van plan is het boek te lezen: „Het gaat Gross er alleen maar om Polen te ontmaskeren, te brandmerken en te geselen als principiële antisemieten en medeplichtigen aan de holocaust.” Zijn hoofdredacteur deed er nog een schepje bovenop door Gross af te doen als ’propagandist’ die Polen neerzet als ’Untermenschen’.

Boulevardblad Super Express deed het boek af als ’popcultuur, erop gericht te shockeren om zo de aandacht te trekken’. In diezelfde krant verklaarde Piotr Gontarczyk van het IPN, het staatsinstituut dat onderzoek doet naar nationaal-socialistische en communistische misdaden in Polen: „Gross heeft geen serieus onderzoek gedaan. Hij schrijft over dingen waar hij geen verstand van heeft.”

De Amerikaans-Poolse historicus Marek Chodakiewicz ontpopte zich tot anti-Gross met zijn boek ’Na de sjoa’, dat gelijktijdig met ’Angst’ verscheen. Polen die zich verlaagden tot pogroms, plaatsten zichzelf volgens hem buiten de Poolse natie. Dit gold echter alleen voor Polen, zo bleek tijdens een televisiedebat deze week: joden die als communist misdaden begingen – en zo het stereotype van de ’Zydokomuna’ (het joodse communisme) vestigden – hielden volgens hem niet op jood te zijn.

Dit soort kritiek blijft niet beperkt tot conservatieve, nationalistische media. Op de commerciële zender TVN wreef een bekende journaliste, Monika Olejnik, Gross aan dat het niet om ’de Polen’ maar om ’uitschot’ ging. In het blad Polityka dat door de rechtse pers wordt verguisd als ’post-communistisch’ en ’liberaal’, putte historicus Marcin Zaremba zich uit in het beschrijven van de verzachtende omstandigheden, die volgens hem in ’Angst’ ontbreken: Polen waren getraumatiseerd, hun elite was uitgeroeid, er woedde een burgeroorlog, Polen werd geknecht door communisten, er heerste chaos en rechteloosheid... enzovoort.

Dat verklaart volgens Gross echter niet de pogroms, zoals die in Kielce. Het verklaart evenmin waarom de autoriteiten laks waren. De communistische regering vreesde volgens Gross voor ’jodenvrienden’ uitgemaakt te worden. De clerus was al voor de oorlog verspreider van antisemitische vooroordelen. Staat en kerk reageerden afgelopen week op ’Angst’. Het openbaar ministerie onderzocht of er een proces moet worden aangespannen tegen Gross, op basis van een wet die het strafbaar stelt om het Poolse volk te beschuldigen van medeplichtigheid aan nazi- of communistische misdaden.

Kardinaal Dziwisz, de voormalige secretaris van de Poolse paus Johannes Paulus II, verweet de Poolse uitgever van Gross ’Angst’ te hebben gepubliceerd. „Dit boek doet me erg pijn. [...] Ik kan niet onaangeroerd blijven als er een atmosfeer van etnische spanningen wordt gecreëerd in ons Vaderland op basis van selectieve historische gegevens.” Het deed de kardinaal allicht pijn te lezen dat alle Poolse bisschoppen – op één na – in 1946 weigerden antisemitisme en leugens over rituele moorden, gepleegd door joden, te veroordelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden