Antilliaans respect afdwingen

Binnen het Koninkrijk der Nederlanden worden homo's niet overal gelijk behandeld. Op de Antillen is er veel discriminatie en onbegrip - op drie van de zes eilanden kunnen homo's niet trouwen. Daarom vaart Ramona Pikeur morgen op de Koninkrijksboot door de Amsterdamse grachten. 'Ik wil gelijke rechten, en wel zo snel mogelijk.'

Dat ze lesbisch is, vond haar familie al ingewikkeld. Maar moet ze er dan ook nog eens zo luid en duidelijk voor uitkomen? Ja, dat moet, zegt Ramona Pikeur, geboren op Curaçao en opgegroeid in Nederland. In de Antilliaanse gemeenschap hier, en daar op de Boven- en Benedenwindse Eilanden, is homoseksualiteit nog altijd een groot taboe. Er wordt erg negatief over gedacht en gepraat. Of er wordt gezegd dat het op de eilanden niet bestaat. "De Antillen lopen dertig, veertig jaar achter. Dus moeten we de barricaden op, zichtbaar zijn en de negatieve opmerkingen durven te incasseren."

Morgen staat Pikeur daarom op de 'Koninkrijksboot', die meevaart in de bonte parade die dan weer door de Amsterdamse grachten trekt. Aan boord veel homo's en lesbo's die hiervoor speciaal zijn overgekomen uit de Antillen, maar ook politieke vertegenwoordigers van alle zes de eilanden. En dat is voor het eerst. Vijf jaar geleden voer er al eens een Antilliaanse boot mee in de Canal Parade, maar daarop stonden toen alleen activisten. "Dat konden ze nog wegschuiven als 'de boot van de zieke kinderen'", zegt Pikeur. Nu er Antilliaanse politici meevaren, onder anderen de gevolmachtigde ministers van Aruba, Curaçao en Sint-Maarten, is dat anders.

Het was een zware klus om het voor elkaar te krijgen. "De politici nemen een risico, ze moeten het uitleggen aan hun achterban." En die is kritisch. Veel Antillianen geloven dat God homoseksualiteit verbiedt, dat het een ziekte is, afkomstig uit Nederland. "Zo wordt het echt gezien en vaak door de politiek gecommuniceerd. Wij hebben de discussie constant in het licht geplaatst van '200 jaar Koninkrijk'; de Antillen hebben heel lang moeten vechten om in Nederland gezien te worden als serieuze partner. Wij doen niet anders, wij vragen om gelijke rechten. Jullie weten wat het is om gediscrimineerd te worden. En nu doen jullie het zelf met andere kinderen binnen het koninkrijk."

Alle eilanden

Lang was onduidelijk of echt alle eilanden mee zouden doen. En dat was de voorwaarde van het ministerie van onderwijs, cultuur en wetenschap om de boot financieel te ondersteunen. Alleen als alle eilanden een bijdrage zouden leveren en een vertegenwoordiger zouden sturen, kwam het ministerie over de brug. De energieke Pikeur, in het dagelijks leven coach en trainer, heeft maandenlang gelobbyd. Ze heeft het over 'gedoe, ego's en fratsen'. "De onmacht was groot. Het ministerie bleef wel achter ons staan, maar zei: we kunnen niet de grote boze broer gaan spelen, jij moet het vanuit de gemeenschap voor elkaar krijgen." En dat is gelukt.

Vier jaar geleden verloor Pikeur minstens dertig facebookvrienden als gevolg van haar deelname aan de Canal Parade. Nee, niet alleen vage kennissen, ook familieleden die best wisten hoe de vork in de steel zat wilden opeens niet meer met haar geassocieerd worden. Ze weet dat het voor veel deelnemers ook deze keer heel spannend is om op die boot te gaan staan. Zichtbaar, niet alleen voor de Antilliaanse gemeenschap in Nederland, maar ook, dankzij de sociale media, op de eilanden.

De sociale druk en de afwijzing op de Antillen zijn zo manifest dat veel homo's, lesbo's, biseksuelen en transgenders - kortweg lhbt'ers - aan de benauwende sfeer van de eilanden ontsnappen en naar Nederland vertrekken. "Weg uit die kleine gemeenschappen, waar je wordt nagekeken en waar je familie wordt aangesproken op jouw gedrag", zegt Pikeur. Onverdraaglijk vindt ze de verhalen over jongeren die om die reden zelfmoord plegen. "Cijfers zijn er niet. Maar op alle eilanden zijn kleine lhbt-belangenorganisaties en allemaal hebben ze voorbeelden. De overheid houdt niets bij, zegt soms dat het een ongeluk was. Je krijgt het niet gestaafd."

Brabants dorp

Zelf ontdekte Pikeur pas laat dat ze op vrouwen valt. "Op mijn veertiende verhuisde ik met mijn ouders en twee zusjes naar Nederland. Mijn vader ging bij Philips werken en we kwamen in Uden terecht, destijds een klein Brabants dorpje. Wat kom je nou in Uden tegen? Ik zag geen rolmodellen, kon me aan niemand spiegelen, het kwam niet in me op dat ik lesbisch zou kunnen zijn. Ik heb dertien jaar lang een vriend gehad, een Brabantse knul. Hij zei weleens tegen me: weet je zeker dat je niet op vrouwen valt? Ik begreep het werkelijk niet - ik had gewoon veel goede vriendinnen. Op de Antillen heb je een sterke matriarchale cultuur. Alle vrouwen trekken met elkaar op, voeden elkaars kinderen op. Dat je van je vriendinnen houdt, daar is niets vreemds aan."

De Amerikaanse actrice Portia de Rossi zorgde voor een doorbraak. "Ze speelde destijds in de tv-serie 'Ally McBeal'. Ik vond het een heel leuke vrouw om te zien. In die tijd kwam internet op en daar vond ik een foto van Portia en haar vriendin - een stel, twee heel vrouwelijke vrouwen. Ik ben echt urenlang in shock geweest - ik wist: dit is wat ik ben. Zo zie je maar weer hoe belangrijk rolmodellen zijn."

Een geheim heeft ze er vervolgens niet van gemaakt. "De aard van het beestje", zegt ze. Haar vriendinnen reageerden positief. "Niemand keek er eigenlijk van op." Daarna volgden haar zussen en toen haar moeder. "Zij had er heel veel moeite mee: wat gaat de familie doen, wat gaan de buren zeggen? Ze heeft echt jaren nodig gehad om het te accepteren. Op een gegeven moment zei ze wel: je bent en blijft mijn dochter. Het ging niet soepel, maar we hebben nooit het contact verbroken. En nog steeds: tolereren is iets anders dan accepteren." En haar vader? De zelfverzekerde Pikeur lacht ineens onzeker. "Ik weet het eigenlijk niet. Ik heb het hem verteld, daar kreeg ik weinig emotie van terug. Hij weet het, maar we hebben het er nooit over gehad."

Volgens Pikeur past dit helemaal in de Antilliaanse cultuur. "We praten er niet over, we benoemen het niet, het bestaat niet." Met die cultuur werd ze tien jaar geleden opnieuw hard geconfronteerd toen ze ongeneeslijk ziek werd. Kanker, uitgezaaid. De artsen gaven haar nog een jaar. "Niemand benadert jou, want je hebt De Ziekte! Het wordt niet eens bij naam genoemd. Op mijn familie kon ik wel rekenen hoor, maar verder... men geeft je per direct op, je wordt dood verklaard." Het heeft haar strijdlust gegeven, zegt ze. "Ik dacht: ik word compleet doodgezwegen, ik besta gewoon niet!"

In die donkere periode stelde ze zichzelf een aantal prangende vragen. "Heb ik echt geleefd, heb ik liefgehad, heb ik iets betekend voor de mensen om me heen? Het antwoord gaf me geen voldoening. Voor mij was het belangrijk om mezelf te beloven: als ik eruit kom, ga ik het anders doen."

Tegen alle verwachtingen in genas ze. En ze hield haar belofte. "Ik kan mijn kwaliteiten inzetten op gebieden waar het hard nodig is: lhbt-rechten, vrouwenrechten, een stem zijn voor degenen die dat niet durven. Ik heb brede schouders, letterlijk en figuurlijk, laat ze maar naar mij roepen, ik heb wel antwoord terug. Ik kan een rolmodel zijn."

Dushi & Proud

In haar woonplaats Den Bosch zet ze zich in voor homorechten. "Daar heb je heel gelovige Antilliaanse groepen. Ik ben al een aantal jaren bezig met debat, theater, een coming-outdag." Ze richtte de stichting Dushi & Proud op - dat betekent 'lief en trots'. De stichting geeft informatie over homoseksualiteit aan Antillianen in Nederland.

En nu heeft ze dus de Koninkrijksboot vlotgetrokken. De vaartocht zal de zichtbaarheid en de acceptatie van lhbt'ers op de Antillen weer een stapje verder helpen, denkt ze. En het zal de opvarenden, mensen die zich op de eilanden inzetten voor gelijke rechten, nieuwe moed geven. "Het is iets magisch als je hier op de boot vaart en je ziet hoeveel mensen erop afkomen, als je ziet hoe welkom je bent, hoeveel lhbt'ers bij elkaar komen. Dat geeft zo'n enorm gevoel van trots en acceptatie. Die bagage nemen ze mee terug naar hun eigen land om verder te gaan met het gevecht."

Overigens merkt Pikeur de laatste jaren dat er een verandering gaande is. Door de voorlichting die inmiddels wordt gegeven op de eilanden en de tijdgeest die meezit - denk aan het homohuwelijk in de VS.

Onlangs vroeg ze, in het bijzijn van de hele familie, haar vriendin Mascha Hendrikx ten huwelijk. Hun relatie wordt erkend. Zelfs door haar oudste oom en tante, die op Curaçao wonen. "Mijn moeder vond het heel moeilijk om het aan ze te vertellen. Het is een gewenningsproces geweest. Vorig jaar waren ze hier op vakantie. Ze hebben mijn vriendin ontmoet, we hebben samen gegeten. Als mijn tante nu belt, zegt ze: doe de groeten aan Mascha. Voor mijn moeder is die acceptatie een openbaring. En alle nieuwtjes over de Koninkrijksboot appt ze meteen door. Dat zegt wel dat ze er behoorlijk trots op is. Voor mij persoonlijk een gewin."

Je moet er soms begrip voor hebben dat mensen meer tijd nodig hebben, zegt ze. "Maar je moet ook durven te eisen: ik wil gelijke rechten en wel zo snel mogelijk. Durven opstaan, durven roepen, durven jezelf te laten zien. Het moet allebei."

Homohuwelijkstoerisme binnen de voormalige Nederlandse Antillen

De Tweede Kamer maakt zich zorgen over de rechten van homoseksuelen op Curaçao, Aruba en Sint-Maarten. De regeringen van deze eilanden zetten 'onvoldoende stappen om de rechten van lesbo's, homo's, biseksuelen en transgenders (lhbt'ers) wettelijk te verankeren', staat in een motie van VVD-Kamerlid Han ten Broeke die een maand geleden met grote meerderheid werd aangenomen. In de motie wordt het kabinet gevraagd 'er in rijksverband op aan te dringen het huwelijk voor paren van hetzelfde geslacht te legaliseren en tevens de positie van lhtb'ers in algemene zin te verbeteren.'

Sinds 2010 zijn Curaçao, Aruba en Sint-Maarten zelfstandige landen binnen het Koninkrijk der Nederlanden, met een grote mate van autonomie. Hoewel homoparen op de drie eilanden niet kunnen trouwen, worden homohuwelijken die gesloten zijn in andere delen van het koninkrijk wel erkend - de rechter moest er wel aan te pas komen om dit af te dwingen. Overigens zijn zaken als partnerpensioen daarmee niet automatisch geregeld.

De andere drie eilanden van de voormalige Nederlandse Antillen - Bonaire, Sint-Eustatius en Saba (BES-landen) - zijn vijf jaar geleden bijzondere Nederlandse gemeenten geworden. Op de eilanden was destijds weinig enthousiasme voor het homohuwelijk en andere 'progressieve' wetgeving uit Den Haag, zoals over euthanasie en abortus. Er werd een gewenningsperiode van twee jaar ingesteld. Op 4 december 2012 trouwden op Saba twee mannen, het eerste homohuwelijk op de Antillen. Er is ook sprake van huwelijkstoerisme: een homohuwelijk gesloten op de BES-eilanden wordt immers wel erkend op de andere drie eilanden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden