Anti-joodse Luther blijft PKN hinderen

Hoe erg anti-joods was Reformator Maarten Luther? En hebben lutheranen dat wel voldoende afgekeurd? Een nieuw Lutherboek moest er klaarheid in brengen. Niet iedereen vindt dat dat lukt.

Een feestelijke presentatie met een receptie en liederen van Nederlandse Lutherse componisten als Johannes Barend Litzau en Willem Mudde zetten de uitgave van ’Maarten Luther – zijn leven, zijn werk’ afgelopen oktober luister bij. Een ’prachtig’, ’belangwekkend’ en ’substantieel’ boek, stelt de uitgever. Lutheronderzoeker Sabine Hiebsch van de Protestantse Theologische Universiteit (vestiging Utrecht) is hoofdauteur en eindredacteur van de bundel, de lutherse predikant Martin van Wijngaarden uit Rotterdam verzorgde de beeldredactie. Tijdens de boekpresentatie in Amsterdam sprak ds. Ilona Fritz, presidente van de lutherse synode in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) een welkomstwoord, en ze nam een exemplaar van het boek in ontvangst.

Dat is de Joodse theoloog René Süss, die in 2005 promoveerde op een proefschrift over Luther en de Joden, in het verkeerde keelgat geschoten. Volgens hem zet het boek van Hiebsch en Van Wijngaarden lezers ’op het verkeerde been’. „Het boek schetst een sterk geretoucheerd, vergoelijkend beeld, een misleidend portret van de reformator.”

Süss’ kritiek richt zich vooral op de bijdrage van de lutherse emeritus hoogleraar liturgiek J. P. Boendermaker aan het boek. Daarin vraagt de hoogleraar zich af hoe het kan dat Luther aanvankelijk zo positief schreef over Joden, terwijl dat later sterk veranderde. Die vraag is onzinnig, zegt Süss, omdat er nooit een omslag geweest is. „Luther heeft theologisch nooit positief over de Joden gedacht en geschreven. Vanaf zijn eerste commentaar op de Psalmen uit 1515 tot en met zijn smaadschrift ’Von den Juden und ihren Lügen’ uit 1543 heeft hij zijn gemoed vrijuit gelucht.”

Wat stelde Luther dan zoal voor? Volgens Boendermaker ’een aantal maatregelen’: ’het sluiten van synagogen, het ontzeggen van vaste woonplaatsen, het verbannen uit het land, et cetera’. René Süss: „Dat ’et cetera’ kan ik wel aanvullen. Letterlijk zegt Luther: ’Ten eerste moet men hun synagogen of scholen in brand steken en wat niet wil branden moet men met aarde overdekken, zodat geen mens er een steen of een sintel meer van ziet, voor eeuwig niet’. En hij zegt ook: ’Men moet het rabbijnen verbieden om bij ons en in ons gebied publiekelijk God te loven, te danken, te bidden en te onderwijzen op straffe van de dood’.”

Luther, zegt Süss, is dus bereid Joden categoriaal te laten doden. „Parallelle uitspraken van Hitler zijn niet moeilijk te vinden.”

Süss signaleert een directe lijn van Luther naar het nazisme. Je kunt erover twisten of dat zó duidelijk is, zegt ds. Marja van den Beld, predikante en voorvrouw van het Appèl Kerk en Israël, een groep protestanten die ’stem wil geven aan de kerkelijke opdracht tot onopgeefbare verbondenheid met Israël’. Maar, zegt Van den Beld: „Ik onderschrijf de idee dat Luther mede het klimaat heeft bepaald waarin het nazisme kon floreren. Die theorie kom je ook tegen bij vermaarde Lutherkenners als Oberman, Kirn en Von der Osten-Sacken. Süss vindt het schandalig dat Von der Osten-Sacken in het hele Lutherboek niet voorkomt. Dat ben ik met hem eens.”

René Süss vindt het boek van Van Wijngaarden en Hiebsch ’volksverlakkerij’. Hij wil dat de lutherse synode ’laffe’ Boendermaker en de andere auteurs ter verantwoording roept. „En als ze daar niet uit zichzelf op komt, zouden de gereformeerde en hervormde partners in de PKN hierop bij hun lutherse broeders en zusters moeten aandringen.”

Presidente Ilona Fritz van de lutherse synode wijst de verwijten van Süss en Van den Beld van de hand. „Ik vind het een heel goed boek”, zegt ze. „En ik vind niet dat het de kwestie van Luthers antisemitisme uit de weg gaat.”

Volgens Fritz heeft professor Boendermaker, tegen wie Süss het felst uithaalt, ’een grote wetenschappelijke reputatie’, die door de ’acties’ van Süss geschaad wordt. „Wat Süss wil, is duidelijk: Boendermaker moet veroordeeld worden. Wij hebben voorgesteld om hen samen in gesprek te laten gaan. Dat wilde Süss alleen als dat zou leiden tot een veroordeling van Boendermaker. Dat noem ik geen gesprek. Süss heeft maar één thema en vindt dat hij daarbij het gelijk aan zijn zijde heeft. Dat praat moeilijk, want voor hem zal het nooit voldoende zijn.”

„Goed, goed”, geeft René Süss toe, „ik ben nogal heftig van aard, een hartstochtelijk persoon. Maar dat Ilona Fritz anders over het boek denkt dan ik, komt omdat ze het niet zo goed weet. Ze kent de nieuwste literatuur niet.”

Boendermaker is Süss’ oude hoogleraar. „Hij is inmiddels 82. Psychologisch kun je van zo’n oude man niet verwachten dat hij nu nog iets anders zegt dan hij al decennia heeft gedaan. Ik ben er niet op uit hem een hak te zetten of zijn reputatie te schaden. Maar ja, als die reputatie gebaseerd is op werk dat bestaat uit foute interpretaties, wat moet ik dan?”

Van een door de lutherse synode gearrangeerd gesprek tussen hem en professor Boendermaker weet René Süss niets, zegt hij. En dat hij dat alleen zou willen als dat zou uitdraaien op een berisping van Boendermaker? „Dat is helemaal nieuw voor me. Ik heb wel eens voorgesteld om een serie discussies over Luther en de Joden te houden. Vervolgens heeft een lid van de lutherse synode een emailactie op touw gezet waarin zij iedereen opriep om mij geen podium te verschaffen.”

Van dominee Marja van den Beld hoeven de auteurs van het lutherboek zich niet publiekelijk te verantwoorden. Maar ze verwijt de auteurs wel dat ze Luthers antisemitisme ’vergoelijken en verdoezelen’. „Dat kán geen naïviteit zijn.” Fel: „Luther heeft een consistente anti-joodse theologie ontwikkeld en gepraktiseerd. Dát staat. En dat hij dat alleen maar als oude, teleurgestelde man zou hebben gedaan, is echt onzin.”

Ilona Fritz wijst erop dat de Lutherse Wereldfederatie in 1983 officieel afstand heeft genomen van Luthers antisemitisme. „En dat is mede op initiatief van de Nederlandse lutheranen gebeurd.”

Süss: „Ik heb dat nog eens nagezocht. In die verklaring uit 1983 staat dat de nazi’s Luthers werk hebben misbruikt. Als je zo redeneert, zeg je eigenlijk verontschuldigend: Luther bedoelde iets anders dan de nazi’s er van gemaakt hebben. Ja, op die manier ga je de echte discussie over zijn theologie uit de weg.”

PKN-dominee Van den Beld zegt dat haar kerk ertoe ’verplicht’ is haar eigen theologie uit te kammen. „Die verklaring van de Lutherse wereldfederatie is niet genoeg. De nazi’s grepen op Luther terug, en niet op Calvijn. De PKN moet daar iets mee doen, ze moet nu eens echt schoon schip maken. Je distantiëren is veel eenvoudiger dan een reconstructie van de christelijke theologie maken. Het is het verschil tussen pleisters plakken en een gezwel wegsnijden.”

Luthers synodepresidente Ilona Fritz: „Wie verlangt dat de PKN zich ergens van distantieert, of welke actie dan ook onderneemt, kan daarvoor terecht bij het landelijke kerkbestuur.”

De lucht zou een heel stuk kunnen opklaren, zegt Süss, als hij de synodeleden zou mogen toespreken. „Als ze een half uurtje naar mij willen luisteren, kan ik rustig duidelijk maken wat ik bedoel. Maar dat wil men blijkbaar niet. Ja, dan houdt het op.”

Op 27 januari organiseert het Appèl Kerk en Israël in Amsterdam de conferentie ’Luther en zijn leugens – antisemitisme in het hart van de christelijke theologie’. ’s Ochtends spreekt René Süss op het symposium, ’s middags gaan drie sprekers in op de vraag of er een christelijke theologie mogelijk is die niet schadelijk is voor de Joden.

Of Ilona Fritz naar de conferentie gaat? „Ik heb nog geen concrete plannen”, zegt ze. „Waarom zou ik gaan?”

Wellicht omdat het onderwerp haar belangstelling heeft? „Er is wel meer dat mijn belangstelling heeft.”

„Nu ja”, zegt ze dan. „Misschien ga ik. ’s Middags.”

Sabine Hiebsch, Lutheronderzoeker en eindredacteur van de bundel, was gisteren niet bereikbaar voor commentaar.

Sabine Hiebsch en Martin van Wijngaarden (red.): Martin Luther. Zijn leven, zijn werk. Uitgeverij Kok Kampen. 288 blz, euro 22.50, ISBN: 9789043514156.

‘Luther en zijn leugens’, studiedag Appèl Kerk en Israël, 28/1 10-16u, over ’antisemitisme in het hart van de christelijke theologie’. Rode Hoed, Keizersgracht 103, Amsterdam, www.appelkerkenisrael.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden