Anno 2084 heerst de theocratie

Algerijn Sansal overtuigt met kruising tussen roman en politiek pamflet

In juli 2014, enkele maanden voordat Islamitische Staat zijn kalifaat uitriep, publiceerde de Algerijnse schrijver Boualem Sansal een uitvoerig essay getiteld 'Regeren in naam van Allah - Islamisering en machtshonger in de Arabische wereld'. Daarin analyseert hij het bij velen binnen de islam levende verlangen naar een Nahda, een heropleving van de islamitische heerschappij na het uiteenvallen van het geweldige Arabische imperium en het einde van het Ottomaanse rijk.

Aan een visie op wat dat voor onze toekomst inhoudt, waagde Sansal zich pas in zijn volgende boek, de roman '2084', nu in het Nederlands vertaald, en in Frankrijk vorig jaar bekroond met de grote romanprijs van de Académie Française en door het lezerstijdschrift Lire uitgeroepen tot beste boek van het jaar. '2084' is tegelijk een roman en een politiek pamflet; een dystopische roman, die zoals de titel duidelijk maakt, refereert aan een van de beroemdste boeken uit het genre: George Orwells '1984'.

De technologische ontwikkelingen gaan tegenwoordig zo snel dat het schrijven van een dystopie een hachelijke onderneming is geworden. Dat probleem wordt door Sansal behendig ontweken, want hij beschrijft een maatschappij die resoluut is teruggekeerd naar een middeleeuws verleden - verlamd in een ideologische en praktische verstarring. Elke verandering of ontwikkeling wordt als een bedreiging gezien door de machthebbers van Abistan. Het land, een soort kruising tussen Noord-Korea en Islamitische Staat, is een absolute theocratie die nagenoeg de hele bekende wereld omvat en tot stand is gekomen na een reeks van grote heilige oorlogen, met alles erop en eraan, atoombommen incluis. Hele landschappen zijn daarbij verglaasd, "kale vlakten, geteisterd door ijskoude of gloeiend hete winden, waar zich gebeurtenissen lijken te hebben afgespeeld die het verstand te boven gaan, stukken zon die op de planeet zijn gevallen, zwarte kunst die helse voren heeft doen ontbranden".

Orwells Big Brother heet bij Sansal Abi, de goddelijke Gezant van Yölah. Dagelijks moet er door de Abistani negen keer worden gebeden. Na de wekelijkse Donderdagse Smeekbede vinden in stadions onder grote belangstelling massa-executies plaats.

Hoofdpersoon is Ati, die in een sanatorium in een verre uithoek van het land geneest van zijn tuberculose. Hij heeft er alle tijd om na te denken, en allengs rijzen er bij hem vragen over de vanzelfsprekendheid van het heersende systeem. Voor het eerst hoort hij spreken over 'grenzen': er schijnen hier en daar gebieden te bestaan die zich aan de heerschappij van de hoofdstad Qodsabad onttrekken, zoals een getto niet ver van de hoofdstad.

In de karavaan die hem na zijn genezing naar huis brengt (een reis van een jaar, vol ontberingen), leert Ati de ambtenaar Nas kennen, die hem vertelt over een archeologische vindplaats die de bestaande geschiedschrijving op losse schroeven zet. Ati's twijfels en nieuwsgierigheid zetten hem na zijn terugkeer in Qodsabad aan tot nieuwe ontmoetingen en avonturen. Met een vriend gaat hij op onderzoek in het getto, probeert Nas op te zoeken in de verboden stad waar het regeringscentrum gevestigd is, komt in contact met een zonderling die thuis een clandestien museum van de twintigste eeuw heeft ingericht. Ati's vervreemding van de maatschappij waarin hij leeft, groeit naarmate hij meer inzicht krijgt in haar functioneren.

De kracht van het boek van Sansal ligt, meer dan in de karaktertekening van de personages, die vrij karig blijft, in de overtuigende beschrijving, tot in kleine, aansprekende organisatorische details, van een maatschappij die gericht is op het korthouden van de bewoners, ten gunste van een bewind dat uiteindelijk even corrupt als gekmakend taai blijkt te zijn.

In een absolute dictatuur word je gedwongen al je reserves op te geven. In lange, prachtige zinnen die een nietbestaande wereld volkomen geloofwaardig oproepen, weet Boualem Sansal de lezer ervan te doordringen hoe dat indruist tegen datgene wat de mens tot mens maakt.

Boualem Sansal : Gouverner au nom d'Allah - Islamisation et soif de pouvoir dans le monde arabe Gallimard; 154 blz. euro 12,50

Boualem Sansal: 2084: Het einde van de wereld Vert. Jan Versteeg. De Geus; 283 blz. euro 21,99

Sansal en Houellebecq

Op de dag van de beruchte moordaanslag op de redactie van het Franse tijdschrift 'Charlie Hebdo' verscheen de roman 'Onderworpen' van de Franse bestsellerauteur en aartsprovocateur Michel Houellebecq, waarin de Franse regeringsmacht na de presidentsverkiezingen van 2022 in handen komt van een gematigde moslimpartij.

Houellebecqs hoofdpersoon, een universiteitsdocent gespecialiseerd in het werk van de negentiende-eeuwse decadente schrijver Joris-Karl Huysmans, ziet met milde verbazing hoe de Fransen zich alom gemakkelijk aan de nieuwe situatie aanpassen. De verwachte culturele aardschok blijft uit. Velen, onder wie bekende politici, nemen de geboden kansen waar, een tot de islam bekeerde collega besluit er een veel jongere vrouw bij te nemen, en ook de hoofdpersoon zelf staat ten slotte niet meer afwijzend tegenover het nieuwe bewind en de nieuwe religie.

Sansals roman dateert van na de aanslag op Charlie Hebdo en van na het uitroepen van het kalifaat door Islamitische Staat, en is dan ook veel grimmiger dan het meer plagerig-satirische boek van zijn Franse collega.

De Algerijn Sansal waarschuwde al: "Het islamistische totalitarisme zal overwinnen omdat het steunt op een godheid en op een jeugd die niet bang is voor de dood, terwijl de globalisering bestaat bij gratie van geld en comfort: twee futiele en zeer vergankelijke dingen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden