Annie Leibovitz en de doodsportretten van Susan Sontag

De doodsportretten van Susan Sontag komen even voorbij in de documentaire ’Annie Leibovitz; Life Through a Lens’. Fotografe Leibovitz snuit haar neus en praat over de lijdensweg van haar overleden geliefde. Onherkenbaar is de dode ’grande dame’ Susan Sontag op die doodsportretten. Kort wit haar, het gezicht en de buik opgezwollen, een groot vormeloos lichaam, een vreemde glimlach.

Toen deze foto’s twee jaar terug voor het eerst gepubliceerd werden in Leibovitz’ autobiografische ’A Photographer’s Life, 1990-2005’ was er rumoer. ’Carnival images of celebrity death’, schreef Sontags zoon David Rieff misprijzend. En inderdaad, het is nogal schrikken. De geënsceneerde glamourfoto’s van het opgebaarde, onttakelde lichaam van Sontag dragen evenzeer Leibovitz’ hete handtekening als haar beroemde foto van Whoopi Goldberg in de melk, of van de blote John Lennon die tegen een geklede Yoko Ono aankrult.

Wat zou Sontag van deze portretten gevonden hebben? Over fotografie heeft Sontag veel geschreven. In ’Zekere Mapplethorpes’ (1985) verwoordt de schrijfster haar weerzin tegen het poseren. Gefotografeerd worden maakt haar weerloos, schrijft ze, het geeft haar het gevoel te worden vastgenageld. Het is beangstigend om niet meer samen te vallen met haar blik op de wereld daarbuiten.

In ’On Photography’ (1977) waarschuwt ze tegen de wijze waarop foto’s de werkelijkheid in bezit nemen. ’De fotografie is een melancholieke kunstvorm’, schrijft ze. ’Over iedere foto hangt de waas van sterfelijkheid. Een foto maken is deel hebben aan de sterfelijkheid, kwetsbaarheid of veranderlijkheid van een ander mens.’

Die reserves schijnen verdwenen in ’Kijken naar de pijn van anderen’ (2003) waarin ze de interventie door de fotografie juist toejuicht. ’Kijken naar een foto van een gruwelijk voorval is schokkend en roept schaamte op’, schrijft Sontag, ’maar de blik van de kunstenaar moet meedogenloos zijn, in de ontzetting schuilt ook schoonheid. Wil een foto aanklagen, dan moet hij shockeren.’

Na Sontags dood, in 2004, schreef haar zoon over haar doodsstrijd. De schrijfster aanvaardde tot op het allerlaatst niet dat ze zou sterven; dat haar altijd zo machtige geest het niet van haar lichaam kon winnen. Je ziet het terug op deze foto’s. In haar boek neemt Leibovitz de portretten echter op in haar eigen verhaal. Het sterfbed en de opbaring van Sontag worden gevolgd door foto’s van Leibovitz’ driejarige dochter, van haar pas gestorven vader, van Sontags stenenverzameling, van de oceaan. De troostende cyclus van de dood en een nieuw begin; vergankelijkheid, wederopstanding, eeuwigheid.

Maar die verzoening vinden we niet terug op de foto’s van Sontags sterfbed en doodsbed op zich. Die tonen een eenzame vrouw; eerst vergeefs in gevecht met het onherroepelijke en na de dood machteloos aan de blikken én verhalen van anderen overgeleverd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden