Angstvisioenen? Laat je er niet door afremmen Arita Baaijens, avonturier

Twintig jaar lang zwierf ontdekkingsreiziger Arita Baaijens door de woestijn. Op een dag was het voorbij. 'In de herfst had ik altijd zo'n trekvogelgevoel. Nu niet meer.'

Ze kreeg er ruzie met woestijngidsen, haar kamelen bezweken en zijzelf ook bijna. Toch keerde ontdekkingsreizigster Arita Baaijens (58) keer op keer terug. Bijna twintig jaar zwierf ze in haar eentje als een nomade door de woestijnen van Egypte en Soedan. De ene helft van het jaar ploegde ze, gewapend met ouderwetse landkaarten 'vol witte vlekken' en een kompas, door de zandduinen. De andere helft schreef ze boeken over haar reizen en verdiende geld om weer te kunnen vertrekken.

Maar zeven jaar geleden was het van de ene op de andere dag afgelopen. Tijdens een trip in Soedan kreeg haar beschermer malaria. Moest zij opeens voor hem zorgen, in plaats van hij voor haar. Eigenlijk was alles vervelend aan die trip, vertelt ze thuis in Amsterdam. "Het sprookje was voorbij. Ik had geleerd wat ik moest leren en die woestijn zei als het ware 'donder maar op, het is klaar hier'. En het bestaan in de woestijn is zwaar, dus als je er niet van overtuigd bent dat je daar moet zijn, dan hou je het niet vol."

De liefde was over?

"Ja. In de herfst had ik altijd zo'n trekvogel- gevoel. Het vocht kwam in de lucht, Orion stond aan de hemel, het werd koud, ik zag de volle maan en ik wist: het is tijd om te gaan. Tassen pakken, moven. Dat was voorbij."

Het is nogal een stap om na twintig jaar te vertrekken uit de woestijn.

"Ja, terug in Amsterdam zakte ik in een diepe put. Ik vond het te lullig voor woorden dat ik moest bedenken: waar zal ik eens heengaan, en wat ga ik daar dan doen? Dat je als een klein verwend kind moet bedenken...", ze zet een stemmetje op: "waar ga ik spelen? Ik vond het een afgang. In Amsterdam ben ik thuis, dit appartement en mijn vrienden hier zijn mijn anker. Maar settelen? Dat is niks voor mij. Wat moest ik dan, een baan zoeken?" (stilte).

Wat maakte die woestijn eigenlijk zo aantrekkelijk dat u er al die jaren in rondtrok?

"Wat me trok was de ruimte, het landschap, waar ik in kon verdwijnen, weg van alles. Als je in Nederland opgroeit, zijn er weinig momenten waarop je beseft: nu ben ik volwassen. In die lege mensvijandige omgeving van de woestijn werd ik geconfronteerd met ontregelende vragen: Wie ben ik? Hoe sterk ben ik? Maar ook: wat is tijd, wat is werkelijkheid? Er is weinig afleiding, niemand om je te corrigeren. Er is daar geen grijs midden."

Bent u er weleens doorgedraaid?

"Jazeker, al had ik dat destijds niet door. Ik maakte een lange soloreis en de kans dat ik het er levend vanaf bracht was klein. Maar áls het lukte, zou er niets meer misgaan in mijn leven, had ik mezelf wijsgemaakt. Maar alles zat tegen. Zandduinen stonden voortdurend haaks op de route. Eén kameel zakte van uitputting steeds door haar poten. Een zadel ging kapot. Ik navigeerde wel, maar dacht dat ik op de maan liep. Het contact met de werkelijkheid was totaal verbroken.

"Ik kan me het punt nog herinneren dat ik wist dat ik nog genoeg water had om terug te gaan. Maar ik kón niet terug. Ik heb het uiteindelijk gered en vreemd genoeg had mijn mantra het beoogde effect. Als je de dood in de ogen durft te kijken, wat kan er daarna nog misgaan in je leven?"

Waarom die zelfkwelling?

"Reizen is niet alleen maar leuk, het is niet 'halleluja, wat lopen we hier fijn'. Het stormt, het is heet, of je moet een rivier doorkruisen terwijl het sneeuwt. Maar het is een eerlijke manier van leven, waarbij je je eigen sprookje creëert. Je voelt die rauwe, naakte werkelijkheid. Hier." Ze wijst naar haar onderbuik. "Dan komt alles wat je in je hebt naar boven. Je instincten, je zintuigen functioneren optimaal.

"De enorme levensdrift die ik voel, ken ik in Nederland niet op die manier. Hier is zoveel afleiding. Zoveel onzin om je tijd mee te verdoen. Ik ben liever op een plek waar heel duidelijk is waarom ik doe wat ik doe: overleven, de weg vinden, een missie vervullen, rotsgravures lokaliseren. Dán kraak ik mijn hersenen op iets wat ik zinnig vind - niet dat de wereld er op zit te wachten - maar ik vind het zinnig."

Uw broer zei: de scheiding van mijn ouders heeft veel indruk gemaakt op Arita. Misschien vindt haar drang om compleet onafhankelijk te zijn daar zijn oorsprong. Heeft hij gelijk?

"De scheiding van mijn ouders heeft zeker invloed gehad. Ik heb toen tegen mezelf gezegd: geen man gaat mij op dat punt brengen, als er scheuren in een relatie komen: wegwezen. Ik wil niet net als mijn moeder emotioneel of financieel afhankelijk zijn van een man. Maar ik vind die verklaring ook wat te simplistisch. Huisje-boompje-beestje, dat heb ik gewoon nooit gewild.

[

Hoe is uw relatie met de woestijn nu?

"Sinds ik heb kunnen erkennen dat de betovering voorbij is, kan ik wel genieten van de woestijn als plek. Ik hoor daar toch, ik heb er mijn sporen getrokken. Maar het is een bezoek aan m'n tante, niet aan een minnaar."

Het kostte tijd, veel tijd, om haar breuk met de woestijn te verwerken en overeind te krabbelen, vertelt Baaijens in haar appartement in de Amsterdamse Pijp. Na drie jaar tobben besloot ze dat het genoeg was. Via een documentaire over een depressieve Amerikaanse blueszanger uit New York kwam ze in het Altaj-gebergte terecht, een gebied op de grens van Kazachstan, Mongolië, China en Rusland. Als die muzikant er kon genezen van een depressie, dan moest het haar ook lukken. "Ik heb me in het begin wel afgevraagd wat ik daar moest. In dat gebied wonen veel sjamanen die met de geestenwereld in contact treden. Daar komen echt ongelooflijk rare types op af. Maar ik hoorde er ook over 'Shambala' - het paradijs - dat in de Altaj zou liggen. Dus ik dacht: dan gaan we maar zogenaamd dat paradijs zoeken waar alle verlangens vervuld zijn en het leven goed is. Ben ik lekker onder de pannen."

U heeft dat gebergte te paard omcirkeld. Heeft u het paradijs gevonden?

"De mensen daar geloven dat de natuur heilig is, en dat zij daar deel van uitmaken. Ik geloofde dat natuurlijk niet, maar wilde wel uitzoeken waarom dat volgens hen zo is.

Voor mij was het wetenschappelijk model de enige manier om te bepalen wat waar is en wat niet waar is. In de Altaj ben ik gaan twijfelen. Als de wetenschap iets niet kan bewijzen wat voor veel mensen toch werkelijkheid is: faalt dan de wetenschap, of falen die mensen?"

Gelooft u in die heilige natuur?

"Die natuur is gewoon natuur. Ik geloof niet opeens in een geheimzinnige kracht. Maar als je heel nauw met de natuur leeft en ervan afhankelijk bent, wordt zo'n rivier een levend wezen, een monster dat je kan verzwelgen. Daar krijg je een verhouding mee.

"Ik leerde dat je nooit een kamp opzet aan de oever van een rivier, want dan vervuil je die en daar is de geest van het water niet bij gebaat. Ecologische principes, verpakt in een ander verhaal. Wij dammen hier alles in met dijken, asfalt en stoeptegels. De dreiging van de zee is er, maar het is een theoretische dreiging. Op het moment dat je jezelf aan natuurkrachten ondergeschikt maakt, verandert er echt iets in je gevoel voor de omgeving, dan word je tot de normale maat teruggeschroefd."

Wat betekenen uw expedities voor de inheemse bevolking? Bestaat het gevaar niet dat ze straks worden overspoeld door hordes toeristen?

"In het begin van mijn woestijnreizen maakte ik me daar wel zorgen over. Daarom publiceerde ik nooit kaartjes met de exacte routes die ik aflegde. Maar toen kwam die gps, en werd ik links en rechts voorbijgereden door mensen in jeeps die niet meer bang waren voor de woestijn, omdat ze er de weg konden vinden.

"De wereld is continu in beweging en ik ben zo'n klein radertje, dat ik niet denk dat mijn geschrijf hordes mensen zal lokken, of dat ik daar de boel kan redden. Ik pretendeer ook niet namens de inheemse bevolking te spreken. Mensen in de Altaj zijn helemaal niet happig op vreemdelingen. Zij hebben alleen maar de ervaring dat buitenlanders iets komen halen, vernielen, of zich iets toe-eigenen. De Russen willen in dit beschermde natuurgebied nu gaspijpleidingen aanleggen. Het enige wat ik kan doen, is vertellen over dat gebied en mijn ontmoetingen met de mensen daar."

Hebben uw reizen uw beeld van Nederland gekleurd?

"Ik vind de mensen hier erg verwend en afwachtend. Door de crisis is dat gelukkig wat veranderd. Ze waren vergeten hoe fijn ze het hadden. Nu nemen ze weer initiatief. Jonge mensen maken lokale producten, beginnen broedplaatsen, veranderen de stad. Als je niks te verliezen hebt, ga je experimenteren. Dan komen er talenten naar boven, die je anders niet vermoedt.

"Ik kom op mijn reizen zoveel mensen tegen die niets hebben. Het doet mij goed dat mensen hier ook onzekerheid voelen. De crisis confronteert je met de werkelijkheid: er bestaat geen zekerheid. Ik hoop dat er daardoor ook iets meer compassie met anderen ontstaat."

U bent 58. Hoe lang gaat u nog door?

"Zolang mijn lichaam het blijft doen, zal ik dit blijven doen. Natuurlijk komt de paniek wel eens over me heen: ik heb geen pensioen, stel dat ik alzheimer krijg. Jaren geleden bezocht ik Wilfred Thesiger, een Britse ontdekkingsreiziger. Hij zat in een bejaardenhuis, hij had geen geld meer. Misschien eindig ik zoals hij. Maar dan heb ik wel voluit geleefd." Ze zucht. "Ik wil me niet laten afremmen door angstvisioenen. Desnoods ga ik in een tent in de woestijn zitten en droog ik op."

Het reizen zit in haar genen

Het zit wel in de familie, zegt ontdekkingsreizigster, bioloog, fotograaf en schrijfster Arita Baaijens (Ede, 1956). Eind negentiende eeuw stapte haar Zeeuwse overgrootmoeder op een boot naar de VS, een geliefde achterna. Ze liet Baaijens' overgrootvader en opa achter. Honderd jaar later trad Arita Baaijens in haar voetsporen. Ze zegde haar baan als milieubioloog op en vertrok. Ze maakte meer dan 25 woestijnreizen en publiceerde daarover verschillende boeken. In de zomer van 2013 omcirkelde Baaijens als eerste in de moderne geschiedenis te paard het Altaj-gebergte. Onlangs ontving ze hiervoor in New York de prestigieuze internationale Women of Discovery Award 2014. Baaijens werkt nu aan een boek over haar zoektocht naar het mythische paradijs, dat in augustus verschijnt bij Atlas Contact.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden