Angst voor het gele gevaar

Australië presenteert zich internationaal als toonbeeld van tolerantie, maar probeert de met name Aziatische bootvluchtelingen hardnekkig buiten de deur te houden.

Asefa was 15 toen zij met haar ouders van Afghanistan naar Australië vluchtte. De familie betaalde een klein fortuin om uiteindelijk op een gammel bootje de Indische Oceaan over te steken. De ontvangst in Australië was allesbehalve hartelijk. Het gezin werd opgesloten in een vluchtelingenkamp in Curtin in het noordwesten van Australië op zo'n duizend kilometer afstand van Darwin - de dichtstbijzijnde grote stad. "Toen ik het prikkeldraad zag, dacht ik even dat de taliban ons alsnog te pakken had genomen."

De inmiddels 27-jarige Australische woont met haar vriend in een buitenwijk van Brisbane en is volledig geïntegreerd in de samenleving. Als het aan de regering van minister-president Kevin Rudd (Labor) ligt, gebeurt zoiets niet nog eens.

Bootvluchtelingen die Australië weten te bereiken, worden sinds kort overgevlogen naar Papoea-Nieuw-Guinea (PNG) waar zij worden opgevangen in een kamp op het noordelijk gelegen Manus Island. Rudd heeft PNG als tegenprestatie miljarden dollars aan ontwikkelingsgeld toegezegd. Bovendien betaalt Australië mee aan de exploitatie van het vluchtelingenkamp. Een Australische verblijfsvergunning is er hoe dan ook niet meer bij. In plaats daarvan krijgen de asielzoekers de kans zich te vestigen in het straatarme PNG. Op voorwaarde dat zij de twee belangrijkste inheemse talen machtig zijn.

Australië heeft zo zijn manieren om ongewenste elementen buiten de deur te houden. Bij de oprichting van de federatie in 1901 werd bij wet geregeld dat immigratie was voorbehouden aan blanke ingezetenen van het Verenigd Koninkrijk. Die maatregel volgde op de komst van zo'n 50.000 gelukszoekers uit China tijdens de goudkoorts. De meesten werden vakkundig weggepest en wie het waagde alsnog voet aan Australische wal te zetten, moest zien te slagen voor een dictee in een taal naar keuze van de dienstdoende immigratieambtenaar. Die aanpak werkte uitstekend. In 1940 waren nagenoeg alle 7,3 miljoen inwoners van Australië van Angelsaksische komaf. De angst voor het gele gevaar werd ondertussen gecultiveerd door middel van een permanente propagandacampagne.

De immigratiewet van 1901 werd afgeschaft in 1973, maar angst voor nieuwe Aziatische immigratiegolven is er nog steeds, weet hoogleraar politicologie Paul Williams van Griffith University in Brisbane. "Het zou te ver gaan om te zeggen dat Australië een xenofobisch land is, maar een deel van de bevolking koestert een diepgeworteld wantrouwen jegens alles wat Aziatisch is", vertelt Williams. "Sinds de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten staan ook moslims onder verdenking. Dat helpt dus niet echt als je met een bootje uit Afghanistan komt."

Kort na de Tweede Wereldoorlog verwelkomde Australië honderdduizenden ontheemden uit het verwoeste Europa, onder wie Polen, Hongaren, Tsjechen, en zelfs Duitsers. Daarna volgden arbeidsmigranten uit Nederland, Italië, Spanje en Griekenland. Maar in 1975 kreeg Australië plotseling te maken met bootvluchtelingen uit Vietnam. Het zorgde nauwelijks voor discussie, herinnert Williams zich. "Het feit dat wij zelf actief meevochten in Vietnam, zorgde voor een zeker verantwoordelijkheidsgevoel."

Dat verantwoordelijkheidsgevoel spreekt ook wel uit de 15.000 door UNHCR geselecteerde asielzoekers die Australië jaarlijks opvangt. De meeste Australiërs vinden dat prima. Maar anders wordt het als het om bootvluchtelingen gaat - dan lopen de gemoederen hoog op. Zij worden volgens Williams beschouwd als 'voordringers die de reguliere asielprocedure proberen te omzeilen'.

Premier Rudd staat onder grote druk zijn spierballen te laten zien. Alleen al in 2013 wisten zo'n 13.000 bootvluchtelingen Australië te bereiken. "Meer dan genoeg om sommige kiezers het gevoel te geven dat zij onder de voet worden gelopen", zegt Williams. "De verkiezingen staan voor de deur en zo'n stevige maatregel tegen bootvluchtelingen is makkelijk scoren."

Het de facto tweepartijenstelsen van Australië werkt populisme in de hand en voorkomt een evenwichtige politieke discussie, zegt Williams. Zo wil Tony Abbott - voorman van de partij van oud-premier John Howard en beoogd winnaar van de komende stembusstrijd - zelfs het leger inzetten bij de grensbewaking en het tegenhouden van bootvluchtelingen. Desnoods met geweld.

Die 'Operation Souvereign Borders' zou potentiële bootvluchtelingen zo veel angst moeten inboezemen, dat zij het überhaupt wel uit hun hoofd laten het water op te gaan. "Het is een rekensommetje", zegt Williams. "De strijd speelt zich af tussen Labor en de Liberals. Kevin Rudd beseft dat hij misschien wat stemmen verliest aan de Groenen, maar tegelijkertijd haalt hij er dubbel zoveel terug van Abbott door zich minstens zo hard op te stellen. Dit is pure emotiepolitiek."

Williams verwacht dat de Australiërs hun angst voor Aziaten en moslims uiteindelijk zullen overwinnen en dat bootvluchtelingen op termijn gewoon weer op het vasteland zullen worden opgevangen. "Australië is eigenlijk geen racistisch land. In Europa is de multiculturele samenleving misschien mislukt, maar in Australië werkt het prima. Nergens zie je zoveel vriendschappen tussen verschillende bevolkingsgroepen als hier."

De Australisch-Afghaanse Asefa weet niet zo goed wat zij ervan moet denken. "Enerzijds ben ik enorm dankbaar voor de kansen die Australië mij heeft geboden. Anderzijds maakt het mij verdrietig om te zien dat zelfs iemand als Kevin Rudd stemmen probeert te winnen over de rug van bootvluchtelingen. Australiërs zijn erg gastvrij maar ze hebben een bloedhekel aan spontaan bezoek."

Alleen hoogopgeleide migranten welkom
Australië begon als strafkolonie. De eerste vloot die in 1788 de baai van Sydney binnenzeilde had een bonte verzameling nationaliteiten aan boord, maar het duurde niet lang voordat de Britten het continent voor zichzelf claimden.

Vanaf 1793 arriveerden de eerste vrijwillige landverhuizers. Terwijl de Aboriginal-bevolking werd gedecimeerd van naar schatting een half miljoen tot hoogstens enkele tienduizenden, ging het met de Angelsaksische bevolking precies andersom. In 1850 - het jaar waarin de goudkoorts uitbrak - stond de teller op 400.000. Tien jaar later waren het er al 1,1 miljoen. Tegenwoordig telt het land ruim 22,3 miljoen inwoners.

Australië verwelkomt jaarlijks tienduizenden kennismigranten. Nieuwkomers worden onder meer geselecteerd op basis van opleiding en werkervaring. Voor vluchtelingen is het land ongekend streng. Wie zich meldt zonder geldige reispapieren wordt opgesloten. Een asielprocedure kan gemakkelijk een jaar of langer in beslag nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden