ANGELS IN AMERICA

'Politieke betrokkenheid is in deze troebele tijden essentieel, ook voor kunstenaars', zegt de Amerikaanse toneelschrijver Tony Kushner. Zijn uit twee delen bestaande, een werkdag durende, prijzenwinnende 'Angels in America' trok op Broadway uitpuilende zalen. Aanstaande zaterdag beleeft het stuk, in de vertaling van Carel Alphenaar, zijn Nederlandse première bij het RO Theater. Een gesprek over kritisch-politiek theater anno 1995 en over de keus tussen tolerantie en anarchisme.

Tony Kushners homoseksuele kijk op de Amerikaanse samenleving werd al snel door New York Times-recensent Frank Rich uitgeroepen tot 'het opwindendste theaterstuk in jaren'. 'Angels' won de Pulitzerprijs en sleepte zo ongeveer alle Broadway-onderscheidingen in de wacht. Amerika kreeg een weinig rooskleurig plaatje te zien van zichzelf - en kon er niet genoeg van krijgen.

Hoe zag het leven van een New Yorkse nicht in de vroege jaren '80 er uit? Op de eerste plaats was er het aids-virus, daarnaast Ronald Reagan, gevolgd door de radicalisering van de Amerikaanse homobeweging, die wanhopig op 'de Plaag' reageerde. Aids kwam niet voor in het script van filmster-president Reagan, die bleef weigeren het woord aids in de mond te nemen. Reagan en het aids-virus zijn niet los van elkaar te zien, ze verschenen tegelijkertijd ten tonele. Radicale homogroepen als Act Up en Queer Nation schreeuwden om hulp, bezetten ziekenhuizen en gooiden bloed over de hekken van het Witte Huis. Dat alles terwijl de homobevolking van steden als San Francisco en New York werd gedecimeerd en vrienden links en rechts als vliegen dood neervielen.

Tony Kushner, de joodse homoseksuele theatermaker en activist, stond er middenin. En uit deze turbulente tijden groeide 'Angels in America': radicaal, downtown- en homotheater dat zich in een mum van tijd ontpopte tot een internationaal Broadway-succes dat inmiddels in veertig landen is opgevoerd. Het is een lange zit, de twee delen 'Millennium Approaches' ('t Millenium naakt) en 'Perestroika' nemen bij elkaar meer dan zes uur in beslag. Het eerste deel gaat over de crisis, de plaag, en de afbraak die onontkoombaar is, wil er iets nieuws voor in de plaats komen. En met het naderende einde van een millennium nemen de onzekerheid, het onbehagen en de chaos toe. De wereld wordt getroffen door plagen.

U heeft eens gezegd dat wie de jaren '80 wil beschrijven, dat niet kan doen zonder over 'de Plaag' te spreken.

“Als je schrijft over het homoleven in het Amerika van de jaren '80, kom je er al snel achter dat aids een onvermijdelijke factor was van het homo-bestaan in die tijd. En jammer genoeg is dat nog steeds het geval”, zegt Kushner. Prior Walter, een van de hoofdfiguren, is een blanke, protestantse nicht uit New England en heeft aids. Zijn vriend Louis heeft hem inmiddels verlaten en zoekt 's nachts in Central Park vergeefs naar nieuwe liefde. In een moment van totale wanhoop over eenzaamheid en een falende gezondheidszorg voor mensen met aids, roept Prior vanuit zijn ziekbed dat “het allerergste van ziekzijn in Amerika is dat je niet meer in de Nationale Feestparade mag meelopen.”

De komst van beide plagen, de politieke en de virale, die zo typisch zijn voor het onheil dat zich aandient aan het einde van een millennium, bracht een tweespalt. “Het radicale individualisme dat de hoeksteen was van Reagans politiek, was rampzalig in het licht van een epidemie die collectieve actie en een collectief verantwoordelijkheidsgevoel eiste”, legt Kushner uit. “Ik vond het een fascinerend historisch toeval dat, terwijl de president van de VS de Amerikanen opriep toch vooral zo egoïstisch mogelijk te zijn, homoseksuelen en lesbiennes lessen namen in ziekenzorg en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid om zo te kunnen overleven. Dat was een belangwekkend en interessant contrast.”

Onder de vele fascinerende personages in 'Angels' bevindt zich Roy Cohn, een van de meest controversiële figuren uit de moderne Amerikaanse geschiedenis. Hij was een van Reagans belangrijkste adviseurs en werkte in de jaren '50 voor senator Joseph McCarthy, voorzitter van de Senaatscommissie voor on-Amerikaanse Activiteiten. McCarthy en Cohn zetten duizenden van communisme verdachte Amerikanen uit hun beroep of in de cel. Cohn was de drijvende kracht achter de beruchte Rosenberg-rechtzaak: het echtpaar Julius en Ethel Rosenberg werd vals beschuldigd van spionage voor de Sovjet-Unie. In 'Angels' vertelt Cohn hoe hij ervoor zorgde dat ze op de elektrische stoel belandden. Reactionair, joods en homoseksueel belichaamt Roy Cohn het kwaad waaraan zowel hijzelf als Amerika uiteindelijk ten onder zullen gaan.

“In Roy heb ik een typisch Amerikaans fenomeen gevonden, iemand wiens politieke ideeën zó tegenstrijdig zijn en aan de oppervlakte hypocriet lijken. Hij belichaamde het falen van Amerikaans conservatisme dat zowel orde als chaos omarmt en een soort fascisme met de vrije markt verbindt.”

Al vroeg in het eerste deel van 'Angels' krijgt Cohn te horen dat hij aids heeft. Hij weigert dat te geloven: dat moet leverkanker zijn - want alleen flikkers krijgen aids. En Cohn is geen flikker.

'Roy: Nee hoor. Labels vertellen je maar een ding, een enkel ding, namelijk: waar zit meneer zus-en-me-zo in de voedselketen? Waar zit ie in de pikorde? Niks ideologie of seksuele voorkeur, iets veel eenvoudigers: vitamine R. De R van relaties. Niet: wie neuk ik of wie neukt mij, nee: wie pakt de telefoon op als ik bel? Van wie heb ik wat te goed? Dát staat op het label. Iemand die dit niet begrijpt, zegt: homoseksueel is wat Cohn is - want hij doet het met mannen. Kwatsch. Een homoseksueel is niet een man die het doet met mannen. Een homoseksueel ie iemand die er in vijftien jaar nog niet in slaagt zo'n lullig anti-discriminatiewetje door de gemeenteraad te jagen. Een homoseksueel is een man die niemand kent. Die zelf onbekend is. Iemand zonder een zweem vitamine R. Ben ik zo iemand, Henry?

Henry: Nee.

Roy: Nee. Plenty vitamine R! Plenty! Ik pak de telefoon hier, ik druk vijftien cijfers in. Wie heb ik binnen vijf minuten aan de lijn, Henry?

Henry: De president.

Roy: Hoger, Henry, zijn vrouw.

Henry: Ik sta paf.

Roy: Voor mij hoef je niet paf te staan. Als je het maar begrijpt. Dit is geen grootspraak. Of huichelarij. Dit is de realiteit. Ik doe het met kerels. Maar in tegenstelling tot de meeste anderen die dat doen, introduceer ik de knul die ik neuk aan het Witte Huis en President Reagan lacht ons toe en geeft hem een handje. Want wat ik ben hangt voor honderd procent af van wie ik ben. Roy Cohn is geen homoseksueel. Roy Cohn is een hetero die rondneukt met jongens.'

(Millennium, eerste bedrijf, scène 9)

Roy Cohn stierf in 1986 aan aids.

Over de vertaalbaarheid van figuren als Cohn maakt Kushner zich niet te veel zorgen. Mensen als hij belichamen het Kwaad van het Kapitalisme, en het Kapitalisme is inmiddels een wereldwijd fenomeen geworden. Kushner bemoeit zich trouwens weinig met de vertalingen van zijn stuk. “Ik ben zijdelings betrokken geweest bij de Hebreeuwse, Duitse en Franse vertalingen. Met de Nederlandse heb ik niets te maken gehad, ze zouden ook niets aan mij hebben gehad”, lacht hij. Maar er is één zorg. 'Angels' is Amerikaans spektakel, Hollywood en Broadway, bombast en humor, van alles heel veel. “De toonzetting is typisch Amerikaans. Er is een hoop retorische dikdoenerij en veel vertoon. Dat alles gebed in een komedie die voor massa-consumptie is bedoeld. Ik hoop dat deze twee aspecten ook in buitenlandse theaters goed naar voren komen.”

'Angels in America' betekende een come back van kritisch politiek theater op Broadway. Kushner vindt het essentieel dat schrijvers en theatermakers betrokken zijn bij het politieke debat. “Ik geloof absoluut dat theater een platform is voor openbaar debat. Het publiek heeft zich altijd naar theater gekeerd als een plaats waar wordt nagedacht over kwesties die de samenleving parten spelen. Theater doet zichzelf de das om, als het in naam van de kaartverkoop controverses uit de weg gaat.”

Met 'Angels' toonde Kushner hoe groot de dorst naar het politieke debat in het theater is. De laatste voorstellingen op Broadway, afgelopen december, waren geheel uitverkocht. Iedereen wilde 'Angels' nog zien, voor het te laat was: nichtenstellen uit New Jersey, studenten uit de buitenwijken en heteroseksuelen uit keurig Connecticut, een dwarsdoorsnede van Amerika zag zichzelf door de homoseksuele bril van Tony Kushner.

Zijn politieke boodschap is aangeslagen. “Ik kan me geen beter theater voorstellen dan het soort dat tot nadenken stemt over het dagelijks leven of dat een nieuwe manier van denken voorstelt.

Het tweede deel van 'Angels', dat Kushner 'komischer en romantisch dan deel 1' noemt, heet 'Perestroika' en opent met de donderende vraag van de laatste nog levende bolsjewiek aan het doodstille publiek: hoe moet het nu verder met ons, nu alle grote theorieën en ideologieën op de schroothoop zijn gegooid?

Prelapsarianov: De theorie? Hoe kunnen we verder zonder theorie? Met welk denksysteem zullen de Hervormers zich teweerstellen tegen de dwaze wervelingen ener wereldwijde wanorganisatie, tegen de Vertroebelende Versmelting van verschijnselen en voorvallen, feiten en calamiteiten? Hebben zij, zoals wij toen, een schitterende Theorie, als ongenaakbaar, Machtig, allesomvattend concept...? (...)

En wat hebt jullie, de kinderen van deze Theorie, nu te bieden? Wat hebt jullie te bieden in haar plaats? Marktmechanismen? Amerikaanse cheeseburgers? De door-en-door verstelde stoplappendeken van het Kapitalisme? Nieuwe Economische Politiek, N.E.P., zeg gerust NEP. NEP-mannetjes. Dwergkroost van een reuzengeslacht!

(Perestroika, eerste bedrijf, scène 1)

Politieke betrokkenheid is in deze troebele tijden essentieel, vindt Kushner. Voor iedereen, kunstenaars niet uitgezonderd. En dan zouden ze het er niet bij moeten laten die betrokkenheid in hun kunst te etaleren, ze zouden zich ook als betrokken búrger moeten manifesteren. “Gegeven de crisis waarin we leven, zou iedereen activist moeten zijn”, zegt de homo-activist. Want waren de jaren '80 rampzalig voor Amerika, ook de jaren '90 lijken, ondanks de kortstondige liberale oprisping onder Clinton, de verkeerde kant uit te gaan. De Republikeinse Revolutie van Newt Gingrich en de Neo-Republikeinen blijkt een Reactionaire Revolutie. “Daarom moeten we op zoveel mogelijk fronten terugvechten.”

Als mede-oprichter van de radicale homo- en aidsgroepering Act Up heeft Kushner een lange geschiedenis als activist achter de rug. Queer theater is de theatrale uitdrukkingsvorm van de radicale vleugel binnen de Amerikaanse homobeweging. Het vindt zijn wortels in het absurdistische theater van de jaren '50 en '60 en excuseert zichzelf nooit voor zijn/haar nichtendom. Humor vormt er een essentieel bestanddeel van.

Op dit moment zijn homoseksuele thema's zeer in zwang in het Amerikaanse theater. De Broadway-musical 'Kiss of the Spider Woman', 'Harvey Milk', de allernieuwste opera over leven en dood van San Francisco's homoseksuele wethouder, en 'Angels in America', ze gaan allemaal over homoseksualiteit, worden gesponsord door burgerlijke hetero-instellingen als AT & T en trekken volle zalen. En daar kleeft natuurlijk een risico aan, dat realiseert ook Kushner zich: “Want zodra homoseksualiteit verankerd raakt in de burgerlijke cultuur, verliest queer theater zijn vitaliteit.”

De vraag naar hoe relevant Nichten-theater nu nog is, bantwoordt Kushner met een lange verhandeling over de koers van de Amerikaanse homobeweging. Net als voor andere zich emanciperende minderheden komt voor de homobeweging onverbiddelijk het moment van Het Grote Dilemma: sluiten we ons aan bij de samenleving die ons min of meer tolereert? Of blijven we aan de buitenkant, vanuit de marges, actie voeren? “Houden we vast aan de verwerping van de liberale democratie en kiezen we voor een vorm van radicaal anarchisme? Dat is de vraag die vandaag de dag in homotheater- en literatuur wordt gesteld”, zegt hij.

Maar dan komt de aap uit de mouw van een milder geworden activist en schrijver die op zoek is naar minder radicale antwoorden op de crises die ons teisteren. “Ik geloof eigenlijk dat ik toch gewoon een bourgeois, een Liberal Democrat ben. Ik geloof in de democratie en in burgers. En daarom geloof ik dat er een brug geslagen moet worden tussen het seksueel radicalisme van Act Up en meedoen aan het democratisch proces”, legt Kushner uit. “En dat is natuurlijk helemaal geen antwoord op je vraag. Ach ja, de Amerikaanse identity politics van etnische, seksuele, geslachtelijke en anderssoortige minderheden en meerderheden - ze zijn ook zo verdomd verwarrend.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden