Achtergrond

Andalusië was de eerste slag in de strijd om Spanje

Vox-lid Francisco Serrano speecht na de verkiezingsuitslag bij de regionalie verkiezingen, Vox-leider Santiago Abascal kijkt links toe. Beeld REUTERS

In Andalusië haalde populistisch rechts een historische verkiezingswinst. De ambitie van de Spaanse anti-immigratiepartij Vox reikt veel verder. ‘Wij zijn getuigen van een noodsituatie. Spanje desintegreert.’

Lang had populistisch rechts een marginaal bestaan in Spanje. Tot de jonge partij Vox bij de richtinggevende ­regioverkiezingen in Andalusië in december onverwacht veel stemmen binnenhaalde: uit het niets kozen 400 duizend Andalusiërs voor de partij van leider Santiago Abascal. Vorige maand maakte Vox daarmee een rechtse Andalusische regioregering mogelijk, waardoor bijna veertig jaar links bestuur in het socialistische bolwerk werd doorbroken.

Een opmaat naar meer? Bij de regioverkiezingen vier jaar terug, was de ­zetelwinst van Podemos in de Zuid-Spaans autonome regio nog de opmaat tot landelijk succes van de linkse populisten. De vraag is nu of ook Vox bij een reeks verkiezingen in het land later dit jaar de ruk naar rechts in de Spaanse ­politiek kan doorzetten.

Plastic zee

In het hart van de kassenteelt in de ­Andalusische provincie Almería verwierf Vox veel aanhang. De gemeente El Ejido, omgeven door een zee van plastic kassen waarin massale hoeveelheden groente en fruit het hele jaar door rijpen, spande de kroon. In een van die kassen kijkt de gezette twintiger José Rodríguez met argusogen naar een verdacht licht plekje op een verder diep donkergroene paprika, die hij ­minutieus inspecteert.

Zijn vader levert water aan de telers in dit gebied. Rodríguez ging in navolging van zijn broer ook aan de slag als groenteteler in deze plastic zee, waar hij samen met zijn vrouw een hectare paprika’s tot wasdom brengt. Buiten

de kas wappert de Spaanse vlag met de zwarte adelaar, die nog stamt uit de Franco-dictatuur, fier in de wind. Voordat Rodríguez op Vox stemde, was hij nooit geïnteresseerd in politiek. Hij had zelfs nog nooit gestemd. Dat is nu veranderd. “Ondanks het drukke werk, doe ik wat ik kan voor de partij, want El Ejido is veranderd in klein-Marokko”, vertelt Rodríguez.

Paprikateler José Rodríguez met zijn vrouw. Beeld Alex Tieleman

Dat Vox een fascistische partij vol xenofoben zou zijn, zoals critici beweren, daar wil hij niets van weten. In een bar krijgt hij bijval van twee partijgenoten: auto-onderdelenhandelaar Francisco Ruíz en docent Enrique Fernández. El Ejido heeft de migranten in de kassen juist hard nodig. Alleen moeten ze wel met een arbeidscontract vanuit de herkomstlanden naar Spanje komen en zich schikken naar de ‘Spaanse christelijke waarden’, vinden zij.

Ondertussen juichen ze het plan van Vox toe om 52 duizend illegale migranten in Andalusië op te sporen en uit te zetten. “Toen ik in Duitsland werkte, kwam de politie tot twee keer bij mij aan de deur om te kijken of mijn papieren wel klopten. Prima toch?” zegt Fernández.

Spanjaarden komen hier niet meer

Toen de kassenlandbouw in de jaren tachtig goed op stoom kwam, kwamen arbeiders nog vooral uit het Alpujarra-gebergte, in het zuiden van de regio. Inmiddels is het kassengebied rond Almería uit z’n voegen gebarsten, net als het aangrenzende Murcia. De plastic zee is zo groot dat satellietbeelden een grote witte plek laten zien. De bevolking is van tienduizend inwoners in de jaren zestig toegenomen tot 88.000. Volgens officiële cijfers komt een derde daarvan van buiten de Europese Unie. Vanwege de vele illegale arbeiders ligt het werkelijke aantal waarschijnlijk ­hoger, zeker nu de laatste twee jaar recordaantallen migranten Europa proberen te bereiken via de Andalusische kust. Op rotondes, waar zij vroeg in de ochtend wachten om te worden opgepikt door kasseneigenaren, wordt het steeds drukker, zien de Vox-stemmers.

Een migrant zonder papieren in El Ejido, de gemeente waar veel migranten werken in de kassen van de autochtone bevolking. Beeld AFP

Reconquista

Rodríguez en zijn kameraden herkennen het El Ejido van tien jaar geleden nu niet meer terug. “Vroeger waren hier de beste winkels van de stad”, vertelt hij, terwijl hij met vrouw en kind op de achterbank door de hoofdstraat rijdt. “Als Spanjaard moet je hier ’s avonds echt niet meer komen”. De buurt La Palmeras ligt er in de ochtend verlaten bij. De meeste bewoners zijn aan het werk in de kassen. “Hier wonen alleen nog maar Marokkanen”, zegt Rodríguez even later bij huizenblokken met gesloten rolluiken. “Ruik eens. Dat is de wiet die ze thuis verbouwen”.

Trots laat Rodríguez even later een foto zien van hem met Vox-leider Abascal die een kistje met een rijtje gele, een rijtje rode en nog een rijtje gele paprika’s vasthoudt – de Spaanse driekleur. “Binnenkort is dit van Vox”, zegt Rodríguez, terwijl hij langs het gemeentehuis rijdt. Want Abascal ziet Andalusië als pas het begin van zijn rechtse zegetocht. Hij verklaarde dat de winst in ­Andalusië het begin is van de reconquista (herovering) van Spanje, verwijzend naar strijd om het Iberisch Schiereiland op de Moren, die met de val van Granada in 1492 werd voltooid. Dat was op 2 januari, een datum die Abascal zelfs tot officiële Andalusische feestdag wilde verheffen. Dat plan strandde in de coa­litieonderhandelingen.

Populistisch rechts

Hoewel populistisch rechts elders in Europa al langer succes boekt, is Spanje nog onontgonnen terrein. In ­Andalusië waren er volgens Jean-Baptiste Harguindéguy, politicoloog aan de Pablo de Olavide-universiteit in Sevilla twee verklaringen voor de winst: de toegenomen migratiestroom en de onafhankelijkheidsperikelen in Catalonië die eind 2017 tot een kookpunt kwamen.

De belangrijkste groep Vox-stemmers gaf zijn stem dan ook vanuit ‘identitaire motieven’, terwijl migratie en Catalonië volgens de politicoloog nauwelijks concrete invloed hadden op de leefwereld van deze kiezers. Een andere groep stemde Vox, omdat ze op de arbeidsmarkt concurrentie ondervindt van nieuwkomers, zegt hij. Harguindéguy wijst op de rijke Sevillaanse wijk Los Remedios, waar de partij veel succes had, terwijl hetzelfde voorviel rond de kassen in Almería waar migranten doorgaans de werknemers zijn – legaal of illegaal – en autochtone Spanjaarden de werkgevers.

Kruistocht tegen progressieven

De grote migrantenpopulatie in El Ejido is niet representatief voor heel Andalusië, maar het ‘identitaire onbehagen’ ­reflecteert ook elders in de regio. Zo ook in het badplaatsje Almuñécar, waar advocaat Juan José Sánchez (50) kantoor houdt met uitzicht op het met palmbomen omgeven strand. De geboren Madrileen, getrouwd met een Britse en vader van twee, bracht de partij als lokale coördinator ook hier electoraal succes bij de regioverkiezingen.

Sánchez was al langer teleurgesteld in het optreden van de centrale regering onder voormalig premier Rajoy tegen het Catalaanse onafhankelijkheidsstreven. “Wij zijn getuigen van een noodsituatie. Spanje desintegreert: de separatisten zijn nog steeds de baas in Catalonië. Straks volgen de Basken, de Galiciërs en de Valencianen ook nog”, vertelt Sánchez in het kantoor met ­muren in het felle groen van Vox.

Juan José Sánchez, ex-coördinator Vox. Beeld Alex Tieleman

Hij ontdekte de partij op sociale media, het geluid beviel hem. “Het was zoals ik met vrienden in de kroeg over de zaken praat”, legt hij uit. Sánchez werd aangewezen als lokale leider en organiseerde een groep ‘voxeadores’, actievelingen, die de boer op gingen. Zijn stem op Vox is geen ‘politieke stem’, maar een ‘proteststem’, benadrukt de jurist, zoals Podemos vier jaar geleden ‘de kaste’ te lijf ging, de vastgeroeste politieke elite. Alleen ziet hij het in dit geval als een voortzetting van de strijd tussen behoudende en progressieve Spanjaarden. Die laatsten bepalen volgens hem nu de maatschappelijk norm. Zo gruwelde Sánchez ervan toen een tv-presentator onlangs en plein public zijn neus snoot met de Spaanse vlag. “Alle respect is zoek. Zo iemand zouden ze voor tien jaar achter de tralies moeten zetten”, zegt hij nog steeds nijdig.

Inmiddels is Sánchez overigens gestopt als coördinator voor Vox. De partij trekt volgens hem door de snelle groei ‘te extreme’ figuren aan. Het afdelingsbestuur van Granada koos voor een nieuwe coördinator, volgens Sánchez een regelrechte fascist.

Super Tuesday

Politicoloog Harguindéguy plaatst het succes van Vox in Andalusië, dat in de peilingen nauwelijks was voorspeld, op een lijn met de verkiezingsoverwinning van Trump en de pro-brexitstem. In Andalusië was bovendien sprake van een unieke situatie met een al decennia durende machtsmonopolie van links. Rechtse stemmers waren daardoor deze keer extra gemotiveerd. Terwijl veel aanhangers van de sociaaldemocraten, gewend aan het pluche, maar ook die van de ­regionale Podemos-alliantie, thuis ­bleven.

Hij wijst erop dat Vox bij de Anda­lusische verkiezingen, anders dan de andere partijen nauwelijks op regionale, maar veel meer op landelijke thema’s campagne voerde. “Vox kwam min of meer toevallig bovendrijven in Andalusië door de vervroegde regioverkiezingen, maar het had ook ergens anders kunnen zijn. Het landelijk potentieel is er in ieder geval”, zegt hij.

De politicoloog ziet dat de partij zich nu fanatiek warmloopt voor wat hij de Spaanse ‘Super Tuesday’ noemt, verwijzen naar de belangrijke dag in de Amerikaanse voorverkiezingen. Op 26 mei zijn er in Spanje gemeentelijke, ­regionale én Europese verkiezingen en Vox hoopt dan hoge ogen te gooien.

Anti-immigratiepartij

Het vijf jaar geleden opgerichte Vox verenigt een mengelmoes van rechts-conservatieve standpunten. De partij staat kritisch tegenover abortus, het homohuwelijk en ziet zich als verdediger van traditionele familiewaarden. De partij wil illegale migratie een halt toeroepen en bevoegdheden van Spaanse autonome regio’s terughalen naar het centrale gezag in Madrid. Peilingen laten zien dat de nationalistische partij landelijk aanzienlijk wat zetels kan binnenslepen. Mogelijk kan Vox daardoor ook op landelijk niveau voor een rechtse meerderheid zorgen.

Machtswissel Andalusië

Andalusië heeft met 8,5 miljoen het hoogste inwonertal van de Spaanse autonome regio’s. Tegelijkertijd is het werkloosheidspercentage er ook het hoogste, met bijna 23 procent. Gemiddeld is dat 14,5 procent in Spanje. Sinds de democratische transitie na de Franco-dictatuur was in Andalusië de regionale sociaaldemocratische PSOE-A onafgebroken aan de macht. Vorig maand nam de conservatieve Juan Manuel Moreno van de Volkspartij het regiopresidentschap over van sociaaldemocrate Susana Díaz, dankzij gedoogsteun van Vox.

Lees ook:

Harde klap voor Spaanse premier bij eerste regionale verkiezingstest in Andalusië

Pedro Sánchez, die net een half jaar de premier van Spanje is, kreeg een harde klap te verduren bij zijn eerste verkiezingstest. Zijn sociaal-democraten lijken na de regioverkiezingen van zondag in het linkse bastion Andalusië voor het eerst in 36 jaar de macht kwijt te raken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden