Andalusië, de eerste test voor Podemos

Podemos, in de peilingen de grootste partij van Spanje, kan bij de landelijke verkiezingen later dit jaar voor een politieke aardverschuiving zorgen. De regionale verkiezingen in Andalusië zijn een eerste lakmoesproef. Zal het de partij werkelijk lukken zoveel twijfelende linkse kiezers aan zich te binden?

Wij gaan geen loze beloftes doen en duizenden banen toezeggen. De mensen zijn al genoeg teleurgesteld door politici", zegt Teresa Rodriguez strijdvaardig bij de presentatie van het verkiezingsprogramma op het partijkantoor in Sevilla.

Rodriguez, de presidentskandidaat van Podemos bij de regionale verkiezingen in Andalusië die zondag plaatsvinden, moest het programma in alle haast in elkaar laten zetten, nadat de regerende sociaal-democratische PSOE vervroegde verkiezingen uitschreef. De partij, die wel het Spaanse 'Syriza' wordt genoemd (de radicaal-linkse partij die onlangs in Griekenland de nationale verkiezingen won en een regering vormde, red.), moet zich hierdoor eerder dan gedacht electoraal bewijzen in een vol verkiezingsjaar. Een jaar dat naar alle waarschijnlijkheid wordt afgesloten met parlementsverkiezingen.

Om banken te mijden - die worden door de partij bekritiseerd - werd via crowdfunding binnen 24 uur een ton campagnegeld opgehaald. En, Rodriguez werd gekatapulteerd tot kandidaat. Vorig jaar kwam zij al haast net zo plotseling in Brussel terecht toen Podemos bij de Europese verkiezingen vijf zetels in het Europees Parlement wist te bemachtigen.

Dit terwijl de 33-jarige Andalusische uit het kuststadje Rota het liever dicht bij huis zoekt. "Ik ben niet zo'n kosmopoliet. Als mijn tijd erop zit ga ik weer Arabische les geven en aan de slag als activist", vertelt Rodriguez na de presentatie in een café om de hoek van het partijkantoor.

Van jongs af aan was Rodriguez politiek actief. Zo demonstreerde ze als tiener tegen de aanwezigheid van een Amerikaanse militaire basis bij haar woonplaats. Deelname aan bewegingen met veelzeggende namen als Verenigd Links en Links Antikapitalisme volgde. "Ik wilde mij niet beperken tot individuele projecten, maar mij bezighouden met conflicten buiten mijzelf", zegt Rodriguez: "Het gaat om solidariteit met de onbekende, zoals Che Guevara het zegt". Vorig jaar heeft zij zich aangesloten bij Podemos omdat zij gelooft dat de partij de bezem door de Spaanse politiek kan halen. Rodriguez: "Wij zijn geen partij die in de marge wil opereren. Wij willen regeren."

Derde partij

Maar ook al is de partij landelijk virtueel de grootste, de laatste peiling in opdracht van dagblad El Pais voorspelt dat het in Andalusië anders ligt: de sociaal-democratische PSOE, die in de regio al decennia de macht in handen heeft, staat op winst (45 zetels), gevolgd door de conservatie landelijke regeringspartij Partido Popular (29 zetels). Podemos zou met 15 zetels de derde partij worden waardoor de sociaal-democraten geen absolute meerderheid halen in het 109 zetels tellende parlement.

Teleurgestelde linkse kiezers zijn gaan twijfelen. Een van die twijfelaars is freelance webdesigner Antonio Rangel. Hij is op 6 maart speciaal vanuit zijn woonplaats Cadiz naar Sevilla gekomen om de start van de campagne mee te maken en de standpunten nog eens goed tot zich te nemen. Jaren stemde hij op de sociaal-democraten, nu overweegt hij voor Podemos te gaan. "Andalusiërs zijn geen 'politieke dieren'. Mijn vrienden zeggen dat het niet uitmaakt op wie je stemt omdat alles toch hetzelfde blijft", vertelt Rangel, terwijl hij wacht op de speech van Teresa Rodriguez. "Maar ik sympathiseer met veel idealen van Podemos. Alleen, echt concrete plannen heb ik nog niet gezien". Als Teresa Rodriguez en andere partijprominenten het podium opkomen roept de menigte: 'Ja, wij kunnen het!'.

Te vage plannen

Een paar dagen later strijkt Teresa Rodriguez met haar campagneteam neer in Jaén, de hoofdstad van de gelijknamige provincie. Rodriguez hoort vaker de kritiek dat de plannen van Podemos te vaag zijn. Zij is het daar niet mee eens. Als alternatief voor de 'loze banenbeloftes' van andere partijen wil zij de lokale economie 'duurzaam hervormen': "Wij moeten zaken bij de wortel aanpakken. Door het stimuleren van coöperaties, lokale consumptie en sociaal werk", legt Rodriguez uit. "Kijk, als het verkiezingstijd is in Andalusië 'verschijnen' er opeens tijdelijke banen en subsidies. Daarom stemt men op de PSOE." Dat het banenthema zo centraal staat, is niet verwonderlijk: de werkloosheid in Andalusië is enorm: gemiddeld 34,2 procent, tegenover het toch al hoge landelijk gemiddelde van 23,7 procent.

In de wijk Peñamefécit in Jaén heeft maar liefst 80 procent van de inwoners geen baan. De arbeiderswijk heeft een van de actiefste 'kringen' van Podemos in de stad, zoals de lokale verengingsvorm van de partij wordt genoemd. Miguel Aguilera en Mari Carmen Martinez delen 's middags flyers uit om stemmers te winnen, terwijl in het stadscentrum alles in gereedheid wordt gebracht voor de verkiezingsbijeenkomst van die avond.

"Wij helpen hier ook bij de voedselbank en bemiddelen als mensen hun huis worden uitgezet", zegt Aguilera, die zijn baan in de informatica kwijtraakte toen de economische crisis in 2008 in Spanje toesloeg bij het klappen van de vastgoedbubbel. Hij kwam niet meer aan de bak. De spanningen die dit met zich meebracht kostte hem zijn huwelijk. "Ik woon weer bij mijn moeder", zegt hij met enige schaamte.

Aguilera besloot in actie te komen en nam deel aan de protesten van de indignados, de actiebeweging die in 2011 in Spanje ontstond (zie kader) en waaruit Podemos is voortgekomen. Maar nu meent hij dat er een groot gat gaapt tussen de kringen en het politiek leiderschap van Podemos-oprichter Pablo Iglesias en zijn getrouwen. "De top moet ons vertrouwen eerst winnen. Wij geloven niet absoluut in hem. Wij zijn geen populisten", zegt Aguilera: "Podemos kan een reddingsboei zijn voor het sociale of een luchtballon voor het kapitalisme."

Ook Mari Carmen Martinez zegt niet blind te vertrouwen op de partij: "Wij willen boven alles dat dit ophoudt", zegt ze terwijl ze richting een groep hangjongeren op het centrale plein van de wijk wijst. Martinez is docent Engels, maar heeft slechts een paar maanden per jaar werk; ze schoolt werklozen bij. Ook zij woont weer in het huis van haar moeder, omdat haar dochter met drie kinderen haar huis is uitgezet. En die wonen nu in het huis van Martinez.

Het aantal huisuitzettingen als gevolg van de crisis loopt in Spanje jaarlijks in de tienduizenden. In Jaén is er een actie opgezet: Kamp Hoop, een provisorisch kampement, waar slachtoffers zich verzamelen om de regering op te roepen hen een sociale huurwoning toe te wijzen. Aguilera en Martinez gaan daar later op de dag hun steun betuigen. Zij hopen dat de huisuitzettingen stoppen als Podemos aan de macht komt. Maar niet tegen elke prijs: "Als zij een coalitie vormen met de PSOE ben ik weg", zegt Aguilera. Martinez sluit zich daarbij aan.

Omdat geen van de partijen een absolute meerderheid in het parlement lijkt te halen ligt een coalitie in Andalusië wel voor de hand, ook al belooft Podemos hier een referendum onder de leden over te houden.

Het is een behoorlijk probleem voor de partij, denkt rechtenprofessor en politiek expert Fernando Álvarez-Ossorio van de Universiteit van Sevilla: "Als zij samengaan met de sociaal-democraten (waar het hardst campagne tegen werd gevoerd red.) worden ze bekritiseerd omdat ze hun idealen verkwanselen. Maar als zij niet meedoen, wordt hen verweten geen regeringsverantwoordelijkheid te nemen". En nu ook de centrumpartij Ciudadanos opklimt in de peilingen (met maar drie zetels minder dan Podemos), zouden de sociaal-democraten zelfs een coalitie kunnen vormen zonder Podemos.

Eén kogel

Toch zit Podemos' opkomst de gevestigde macht niet lekker. Alles wordt in het werk gesteld de partij dwars te zitten. Zo werd Podemos geweerd bij tv-debatten en doken er naaktfoto's op die van Rodriguez zouden zijn.

"Podemos heeft één kogel in haar pistool. Ze kunnen raak schieten of niet", concludeert Álvarez-Ossorio. Hij verwacht dat wat er in Andalusië gebeurt een voorbode zal zijn voor de parlementsverkiezingen. "Hoe het ook loopt, het tweepartijenstelsel wordt doorbroken. En dat is een wedergeboorte voor de Spaanse politiek", zegt de academicus opgewekt.

Maar boven alles blijft hij zich verbazen dat na de vele corruptieschandalen en de hoge werkloosheid er toch nog op de sociaal-democraten wordt gestemd. Álvarez-Ossorio: "Misschien zit het wel in de psyche van de Andalusiërs dat zij geloven dat er niemand anders kan winnen omdat de PSOE hier altijd aan de macht is geweest."

Als de avond valt in Jaén staat Rodriguez weer op het podium om de menigte toe te spreken. Na afloop wordt zij aangeklampt door aanhangers die een selfie met haar willen maken. Alvorens de campagnedag af te sluiten, gaat zij nog even langs bij Kamp Hoop waar de families die hun huis uit zijn gezet zich hebben verzameld. "Weet je, terwijl iedereen de broekriem moet aantrekken is de rijkdom in Spanje de afgelopen jaren alleen maar toegenomen. Dan gaat er toch iets niet goed?", zegt Rodriguez. Over de zorgen in Noord-Europa om nog een radicale partij in het zuiden, naast Syriza, ligt Rodriguez niet wakker: "Ik vind het juist interessant dat de EU een strijdperk is."

Maria Dolores Esquinas heeft vast haar intrek genomen in het tentenkamp, haar huisuitzetting is slechts een kwestie van tijd. Ook zij is haar baan, in een restaurant, kwijtgeraakt en kan de huur niet meer betalen. Cristian Sirres is sinds een dag zijn huis uitgezet vanwege een huurachterstand van duizenden euro's. Ook hij slaapt in het kamp. Zo nu en dan rijdt de politie langs. "Ze willen ons een boete geven vanwege de verstoring van de openbare orde", vermoedt Esquinas. De camera's flitsen als Rodriguez aankomt om de verhalen van de slachtoffers aan te horen. Wat vinden zij ervan om opeens een rol te hebben in het campagnespektakel van Podemos? Esquinas haalt haar schouders op: "Nog geen enkele politicus is ons hier komen bezoeken. Zij is de enige."

Wat wil Podemos?

Podemos (Spaans voor 'we kunnen') werd begin vorig jaar opgericht en komt voort uit de beweging van de indignados (verontwaardigden). Zij gingen op het hoogtepunt van de economische crisis, in 2011, de straat op om te protesteren tegen het harde bezuinigingsbeleid van de Spaanse regering onder druk van de Europese Unie.

Partijleider Pablo Iglesias wil met Podemos de macht van Brussel inperken, de corruptie aanpakken en een socialere politiek invoeren. De partij keert zich tegen 'de kaste', zoals zij de traditionele politiek noemen. Podemos vindt dat er in plaats van over links en rechts beter kan worden gesproken over de onderlaag en de top. De partij is daarbij geïnspireerd door de denker Ernesto Laclau.

Podemos kreeg bij de Europese verkiezingen vorig jaar vijf zetels en is sindsdien ook in Spanje aan een opmars bezig. De partij, die vaak wordt vergeleken wordt met het Griekse Syriza, waar de partij ook banden mee heeft, is nu in opspraak vanwege vermeende steun en hoge betalingen aan partijprominenten door Venezuela.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden