Anatomische safari in Leeuwarden

Weerzin roepen de geprepareerde lichamen van Body Worlds al lang niet meer op. 'Dieren binnenstebuiten' oogst vooral bewondering.

Als het echt druk wordt, deelt directeur Gerk Koopmans snoepjes uit aan de wachtenden voor de kassa. Doorgaans hoeven bezoekers niet in de rij bij het Natuurmuseum Fryslân, maar de imposante tentoonstelling Animal Inside Out, die Koopmans na lang onderhandelen naar Leeuwarden wist te halen, trok in de eerste twee weken al bijna 10.000 bezoekers.

Animal Inside Out (dieren binnenstebuiten) is een dierlijke variant van de roemruchte 'lijkenkunst'-expositie Body Worlds (Körperwelten), waarmee de Duitse patholoog-anatoom Gunther von Hagens vanaf eind jaren negentig wereldfaam verwierf. Op het Amsterdamse Damrak is tegenwoordig een permanente tentoonstelling te zien: Body Worlds, The Happiness Project. De ethische bezwaren, die het tentoonstellen van geprepareerde, opengesneden menselijke lichamen opriep, zeker in de beginjaren, zijn goeddeels verstomd. Weerzin of zelfs walging maakten plaats voor fascinatie en respectvolle bewondering.

Van afkeer of angst is ook op de expositie Animal Inside Out bij het publiek niets te bespeuren. Op de vraag of ze het eng vinden, antwoorden ook kleine kinderen met een overtuigend 'nee'. Bij de aanblik van de rode spierbundels en witten pezen van een van huid en haar ontdaan veulentje kraait een meisje uit haar wandelwagentje: 'Oh, een schattig paardje'. Het veulentje heeft dan wel geen huid, maar het is, net als alle andere dieren, in een natuurlijke, levensechte houding geconserveerd - je ziet het zo de wei in galopperen.

Live geprepareerd

Misschien komt dat gebrek aan angst of weerzin ook wel doordat mensen van nature een stuk vertrouwder en minder ethisch begaan zijn met dode dieren dan met dode mensen. We doden dieren, eten ze, en soms ook conserveren we dieren na hun dood, als hobby, voor wetenschappelijke en educatieve doeleinden, of, bij een huisdier, uit sentiment. Bovendien worden dode dieren al sinds jaar en dag tentoongesteld; in natuurhistorische musea maken ze standaard deel uit van de collectie.

Natuurmuseum Fryslân, het enige museum in Nederland waar dieren live, voor de ogen van het publiek, worden geprepareerd, past bij het conserveren drie methoden toe: alleen de huid overhouden en die opstoppen met ander materiaal (opzetten), alles weghalen en alleen het skelet overhouden, of het gehele dier op sterk water zetten.

Vier preparateurs werken, ook tijdens de expositie, permanent in het open atelier midden in het museum, waar ze dieren conserveren voor musea, particulieren, dierenartsen en soms ook voor andere instellingen, zoals zeehondenopvang Ecomare, waarvoor ze een aangespoelde potvis prepareerden.

Plastinatie

Omdat dieren prepareren hier tot het dagelijks werk behoort, past de tentoonstelling Animal Inside Out erg goed in het Friese Natuurmuseum, vindt directeur Koopmans. "Nu tonen wij hier een vierde vorm van prepareren, het door Gunther von Hagens uitgevonden unieke proces van plastinatie." Bij deze methode wordt al het vocht aan het lichaamsweefsel onttrokken en vervangen door een plasticachtige substantie. Het resultaat is stevig en reukloos.

Soms prepareert het team van Von Hagens alleen het bloedvatenstelsel van een dier en wordt de rest van het weefsel weggehaald. Deze techniek resulteert in felrood gekleurde suikerspinvarianten van de dieren. Meer kunstig dan natuurlijk, maar beslist fascinerend om te zien, die immens gecompliceerde fijnmazige weefsels van de dikste aderen tot en met de dunste haarvaatjes.

Op de tentoonstelling zijn dergelijke 'bloedvatconfiguraties' te zien van onder meer een haringhaai, geit, duif, varken en struisvogel. Dat de laatste zijn staart- en vleugelveren heeft mogen behouden, geeft wel een heel bijzonder, licht vervreemdend effect.

Bekender zijn de volledige plastinaten, waarbij de huid wordt verwijderd en het dier deels wordt opengesneden, zodat behalve de spieren en pezen ook ribben, organen en ingewanden worden blootgelegd. In Natuurmuseum Fryslân zijn plastinaten tentoongesteld van onder meer een olifant, giraf, bruine beer, koe, drachtige geit en hond. Halverwege de rondgang stuit de bezoeker ineens op een vitrine met een arm en een been van een mens.

Tussen de vaak enorme dieren - olifant Samba, het grootste plastinaat ooit gemaakt, meet maar liefst 6 bij 3,5 meter - valt de nietigheid op en de kwetsbaarheid van deze menselijke ledematen. Een effect dat nog wordt versterkt aan het einde van de expositie, waar de bezoeker oog in oog komt te staan met een laaglandgorilla en een mens, naast elkaar opgesteld.

Respect voor dieren

Met de spectaculaire 'anatomische safari' die deze expositie is, hopen makers en museum niet alleen meer belangstelling bij het publiek te wekken voor de complexiteit en anatomische verscheidenheid van dieren, maar de mensen ook op te roepen tot meer eerbied en respect voor de dieren. Want respect voor de unieke kenmerken van dieren kan bijdragen aan een zorgvuldige omgang met dieren, is de gedachte.

Of de tentoonstelling ook inderdaad dat gewenste effect heeft op de bezoekers, hopen studenten van de opleiding diermanagement van Hogeschool Van Hall Larenstein te achterhalen met een publieksenquête. Daarin vragen ze de bezoekers naar hun beleving van de tentoongestelde dieren, maar ook of de expositie hun kijk op dieren heeft veranderd, en zo ja, welke veranderingen Animal Inside Out heeft teweeggebracht in hun denken over dieren.

Bij deze laatste vraag zijn meerdere antwoorden mogelijk, waaronder 'ik ben meer van dieren gaan houden', 'ik zie dieren nu meer als dingen' en 'ik word lid van een dierenbeschermende organisatie'. Na de herfstvakantie houden de studenten ook interviews met bezoekers. Enquête en interviews moeten uitmonden in een publicatie.

Geen jak maar een koe, want we zijn in Friesland

Het kostte directeur Gerk Koopmans van Natuurmuseum Fryslân aardig wat overredingskracht om Animal Inside Out, na steden als Londen, Wenen en Chicago, naar een provinciestad als Leeuwarden te krijgen. En dan ook nog eens in een museale setting, terwijl de dieren uit Gunther von Hagens' moderne Ark van Noach doorgaans worden tentoongesteld in hallen van het kaliber Arena of Ahoy.

"In 2012 had ik een eerste contact met het team van Von Hagens. Toen werd ik nog te licht bevonden," blikt Koopmans terug. Maar de aanhouder wint: twee jaar later lukte het hem de zaak in de steigers te zetten. "We hadden de BankGiroloterij-museumprijs gewonnen, als beste op kinderen gerichte museum, maar dat Leeuwarden is uitgeroepen is tot Culturele Hoofdstad in 2018 gaf uiteindelijk de doorslag. Ik heb ze ervan weten te overtuigen dat je niet altijd alleen in 'groot' en in 'massa' moet denken. Het voordeel van Leeuwarden is dat de expositie in deze stad niet een van de vele culturele activiteiten is, maar hier juist een uitzonderlijk karakter heeft en daardoor veel media-aandacht genereert en bezoekers trekt van ver over de provinciegrenzen."

Het was nog een heel gedoe om al die grote stukken het museum in te krijgen, dat voor deze expositie eigenlijk 300 vierkante meter tekort komt. "De 3000 kilo wegende olifant Samba moest in 24 stukken gedemonteerd naar binnen worden gebracht. Eén poot van dat dier weegt al 400 kilo."

Het atrium voldeed niet aan de eisen van Von Hagens' team: veel te licht voor een 'black box'- tentoonstelling als deze. "De zeshonderd vierkante meter grote glazen overkapping hebben we helemaal met gordijnen verduisterd."

Sleepte hij al de Nederlandse primeur van Animal Inside Out voor zijn museum binnen, ook de prominente aanwezigheid van een koe op de tentoonstelling kreeg directeur Koopmans voor elkaar. "Het was eerst de bedoeling dat hier een jak zou komen. Dát kan niet in Friesland, heb ik gezegd. Friesland heeft 600.000 inwoners en ongeveer evenveel koeien. Een koe moet!"

Body Worlds - Animal Inside Out. Natuurmuseum Fryslân, Leeuwarden, t/m 3 januari 2016, ma t/m zo, 10-17u. hetnatuurmuseum.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden