Amy lapte conventies aan haar laars

Welke Nederlanders hebben zo'n grote invloed gehad op de twintigste eeuw, dat na hen de wereld niet meer dezelfde was? Beroemd, berucht of onderschat, wie veroorzaakte een wending in onze levenswijze, markeerde een doorbraak in ons denken? Met het eind van de eeuw in zicht blikt Podium iedere dinsdag terug op invloedrijke landgenoten in de afgelopen honderd jaar.

Vanaf de verschijning van haar boek over goede manier 'Hoe hoort het eigenlijk?' in 1939 tot haar dood in 1959 kon Amy Groskamp-ten Have zich bijna niet vertonen zonder dat haar vragen over etiquette werden gesteld. Haar naam was min of meer synoniem geworden met nette manieren. 'Tante Amy', 'Miss Etiquette', La Groskamp, de 'grootmeesteres van de omgangsvormen' werd ze genoemd.

Toch was ze niet onverdeeld gelukkig met haar populariteit op dit gebied. ,,Hè nee', zei ze tegen vrijwel elke journalist, ,,niet wéér de vraag of ik mijn pink nu wel of niet omhoog moet houden bij het drinken van thee. . .' Groskamp wilde liever herinnerd worden vanwege haar andere werken. De twaalf romans en meisjesboeken bijvoorbeeld die ze op haar naam had staan. Helaas zouden wij deze boeken nu als 'draken' omschrijven. Ze schreef puntdichten en lyrische poëzie. Ten slotte vertaalde ze 21 boeken uit het Frans, Duits en Engels. ,,En toch zal ik wel altijd de mevrouw van de etiquette blijven', verzuchtte ze vlak voor haar dood.

Nog altijd zijn het haar omgangsregels die worden beschouwd als de enige echte. Ook al zijn inmiddels tal van andere boeken op het gebied van goede manieren verschenen, Amy Groskamp is en blijft de onbetwiste etiquettekoningin.

Hoe komt dat? Zelf gaf ze in 1959, het jaar waarin ze stierf, als verklaring, dat haar etiquetteboek het eerste praktische naslagwerk op dit gebied was dat in Nederland verscheen. Op overzichtelijke, alfabetische wijze had zij de diverse omgangsregels gerangschikt. Het was bovendien niet elitair: het was Groskamps bedoeling dat iedereen, van hoog tot laag, er iets van zijn gading in kon vinden. Belangrijk was het woord 'eigenlijk' in de titel: het ging Groskamp om wellevendheid en die is tijdloos en algemeen geldig. Zij zag etiquette niet als een keurslijf vol zenuwachtig-makende regeltjes, maar juist als een hulpmiddel om het leven gemakkelijker te maken. ,,Leven volgens de etiquette is niet zozeer een kwestie van doen, het is veeleer een kwestie van zijn', schreef zij in haar voorwoord.

Daarbij gelden twee uitgangspunten: duidelijkheid en respect voor de ander, oftewel: de ander in zijn waarde laten. Als men dit maar voor ogen hield, dan kon er niets misgaan. De overbekende anekdote van het vingerkommetje van koningin Wilhelmina geeft dit goed weer. Toen tijdens een diner de Zuid-Afrikaanse president Kruger uit zijn vingerkommetje dronk (volgens de etiquetteregels dus helemaal fout), toonde Wilhelmina de ware wellevendheid door vervolgens haar vingerkommetje ook leeg te drinken. Zij liet president Kruger in zijn waarde. ,,Zo hoort het eigenlijk', zou Groskamp zeggen.

Deze visie op wellevendheid was in overeenstemming met haar eigen leven, dat bepaald anders verliep dan men zou bevroeden.

Amy Groskamp heeft namelijk - zo blijkt bij navraag - het imago van een tuttige stijve dame, die zich keurig aan alle regeltjes hield. Niets was minder waar. Zij was een uiterst levenslustige, originele vrouw, die de conventies graag aan haar laars lapte.

Amy - eigenlijk Amelie Jeanne - ten Have, in 1887 geboren als dochter van een nette Amsterdamse bankier, trouwde op haar 23ste met haar neef Pieter Vorstman, van wie ze twee zoons kreeg. Als Amy Vorstman-ten Have maakte ze naam als schrijfster van verhalen, artikelen en romans. Vanaf 1930 hield ze voor de Avro radiopraatjes over alle mogelijke onderwerpen, zoals 'Waarom zijn er zoveel onelegante vrouwen?' Ze deed dit zo geestig en aanstekelijk, dat ze weldra werd verzocht in het hele land lezingen te geven.

Niet alleen haar manier van werken en optreden was onorthodox, haar privé-leven verliep evenmin volgens het geijkte patroon van een 'nette dame'. In 1932 scheidde Amy van haar man, drie maanden later trouwde ze met haar minnaar Henri Robbé Groskamp. Voortaan heette zij Amy (Robbé) Groskamp-ten Have, en zo zou ze bekend worden.

Het was haar uitgever Becht, die haar in 1938 ertoe overhaalde een boek over goede manieren te schrijven. 'Hoe hoort het eigenlijk?' verscheen een jaar later en het sloeg in als een bom. Zowel in Nederland als ook in België prijkte het boek maandenlang bovenaan de lijst van best verkochte werken.

Na de Tweede Wereldoorlog bleef het succes van het boek aanhouden. Er verschenen vele herdrukken die Amy Groskamp telkens zelf aanpaste en bewerkte. Na haar overlijden in 1959 waren er weliswaar anderen die voor de nodige aanpassingen zorgden, het boek bleef onverminderd populair als hét standaardwerk op etiquettegebied. Wil iemand een huwelijk organiseren? Amy's boek beschrijft precies hoe je dit moet aanpakken. Krijgt iemand Heel Belangrijke Mensen te eten? Bij Amy vindt men hoe de tafel gedekt hoort te worden. En wie gaat er eigenlijk voor in een restaurant, heer of dame?

Het was haar verdienste, dat ze in de wirwar van ongeschreven omgangsvormen duidelijkheid wist te scheppen en die vormen vervolgens op een aantrekkelijke manier vastlegde, ja standaardiseerde. Sedertdien verschenen - en verschijnen - er dan wel allerlei andere boeken over etiquette, 'Hoe hoort het eigenlijk?' is nog altijd de bijbel van de échte goede manieren.

Historica Reinildis van Ditzhuyzen verzorgt de herziene uitgave van 'Hoe hoort het eigenlijk?', die in oktober verschijnt bij uitgeverij Becht. Hierin is ook een uitgebreidere biografische schets opgenomen van Amy Groskamp-ten Have

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden