Amsterdamse Bijlmerbajes / 'In illusies moet je hier vooral nooit geloven'

Geestelijke verzorging in het grenshospitium in de Amsterdamse Bijlmerbajes lijkt een zinloze zaak. De predikant, de priester en de imam die er kansloze asielzoekers bijstaan zien dat anders. ,,Het is net stervensbegeleiding, dan kun je mensen ook niet praktisch helpen, maar dat hoeft nog geen reden te zijn om geen pastorale steun te verlenen.''

,Susanne heeft net gehoord dat ze morgen op het vliegtuig wordt gezet, terug naar Congo.'' Ferdinand van Melle, predikant in het grenshospitium in de Bijlmerbajes is zichtbaar aangeslagen. ,,Ze is doodsbang. Ik denk dat ze zich gaat verzetten.'' Aan de tafel zit een vrijwilliger voor de Engelse taalles. Hij pakt haar boeken in. Wil ze nog een lijstje woorden?

Het plotselinge vertrek van asielzoekers laat in het grenshospitium sporen na. In een zaal, omgedoopt tot kerk, staat een klein altaar van karton. Daarop is een sierrandje van zilverpapier geplakt dat halverwege eindigt. ,,De jongen is op het vliegtuig gezet, nog voordat hij dit altaar kon afmaken'', vertelt Van Melle.

Vreemdelingen komen (,,in bewaring'') in het grenshospitium terecht als op Schiphol hun asielaanvraag bestempeld wordt als kansloos. Na een verblijf van enkele weken tot maanden krijgt een deel te horen dat men alsnog is toegelaten tot de asielprocedure. De meerderheid wordt op het vliegtuig gezet of gewoon de straat op gestuurd, met een sommatie op zak om het land binnen 24 uur te verlaten. Zo belanden ze in de illegaliteit.

Van Melle (58) is samen met de rk pastor Michael Shano (61) en een imam verantwoordelijk voor de geestelijke zorg van de vluchtelingen in de Bijlmerbajes. Die voelen zich onzeker over hun toekomst. Perspectief op een nieuw begin in Nederland is er nauwelijks. De geestelijk verzorgers vinden daarom dat hun werk vergelijkbaar is met stervensbegeleiding. ,,Dat besef helpt ons om nooit in illusies te geloven'', zegt Shano. Bij stervensbegeleiding verwacht je niet dat mensen blijven leven, net zo min verwachten de geestelijk verzorgers dat de vluchtelingen alsnog asiel in Nederland krijgen. ,,Je kunt ze niet praktisch helpen, maar dat hoeft geen reden te zijn om geen pastorale steun te verlenen.''

Enkele maanden geleden werd een baby gedoopt in de 'kerk' van het grenshospitium. Een paar dagen later gingen de poorten van de Bijlmerbajes achter moeder en kind dicht en stonden ze op straat. Van Melle: ,,Natuurlijk voel ik me in zo'n geval onthand. Ik kan niets doen. Toch heb ik dan niet het gevoel dat ik de mensen in de steek heb gelaten, ook al worden ze op het vliegtuig of op straat gezet. Ze verwijten dat ons, pastores, ook niet. Maar wanneer iemand plotseling wordt uitgezet zonder dat ik afscheid heb kunnen nemen, ervaar ik dat desondanks als een persoonlijke nederlaag.''

In een korte periode proberen de verzorgers een vertrouwensrelatie met de asielzoekers op te bouwen. Vaak zijn de mensen argwanend en bang. ,,Ze kunnen moeilijk geloven dat een geestelijk verzorger los staat van het systeem dat hen net heeft afgewezen'', aldus Van Melle.

Soms vertellen asielzoekers hem een ander vluchtverhaal dan de officiële versie op Schiphol. Van Melle: ,,Zo'n verhaal heeft vele kanten. De betrokkene geeft mij een stukje te zien. Het verhaal is als een ui, opgebouwd uit schillen. Elke schil vormt een onderdeel van het hele verhaal. Dat verhaal is het enige dat ze bij zich hebben. Is het dan vreemd dat ze het zo schikken dat de overlevingskansen het grootst lijken? Soms krijgen vluchtelingen instructies van mensensmokkelaars over wat hun vluchtverhaal hoort te zijn. Zo zei men tegen een asielzoeker uit Nigeria dat hij moest zeggen dat ie uit Congo kwam. Bij de douane in Nederland werd hem gevraagd of hij Frans sprak. Dat kon hij niet. Hij heeft toen wel zijn hele verhaal verteld, maar dat maakte niet meer uit.''

Volgens Van Melle betekent een afgewezen vluchtverhaal niet per definitie dat de mensen niet in een tragische situatie hebben gezeten. Privé-tragiek en oorlogsgeweld zijn volop aanwezig. Er is een dosis moed (en geluk) voor nodig om de chaos in eigen land te ontvluchten. Slechts een kleine minderheid waagt de sprong. De rest, zo'n 95 procent, blijft in de misère zitten. Ik zoek naar de krachtbronnen van deze mensen om hen te ondersteunen. Een bootverstekeling vertelde dat hij de hele tijd alleen maar aan zijn vader dacht. Die had hem gezegd: blijf op God vertrouwen.''

Dit soort 'krachtbronnen' worden gebruikt om levensgeschiedenissen te duiden en hoop voor de toekomst te bieden. De meeste asielzoekers geloven dat God een bedoeling heeft met wat er gebeurd is en dat hij voor een goede uitkomst zal zorgen. Van Melle: ,,Het is wonderlijk. Ook al ontvalt alles hun, ze zijn toch in staat om te leven. Ze kunnen bijvoorbeeld met overgave een partijtje pingpong spelen. Die mensen leven louter bij de dag''.

Door ervaring wijzer geworden, weten de geestelijk verzorgers dat het einde allerminst goed uitpakt. Van veel 'bewoners' van het grenshospitium horen ze niets meer nadat die in het illegale circuit zijn beland of naar hun land van herkomst zijn gebracht.

De mensen kloppen bij de geestelijk verzorgers aan voor allerlei zaken, bijvoorbeeld voor gebed, als ze last hebben van angsten en paniekaanvallen. Men verwacht ook dat de verzorger kan helpen met droomuitleg; hij is per slot van rekening een 'man Gods'. Van Melle: ,,Iemand droomde dat hij telkens in een doodskist werd geduwd, maar er uiteindelijk toch uit kwam. Dat is een teken van hoop.''

Niet alle dromen zijn hoopgevend. Een meisje droomde voortdurend dat ze in het bos aangevallen en misbruikt werd. ,,De kans is groot dat zij haar eigen traumatische ervaring telkens doorleefde. Er leek niks positiefs aan die droom. Ze vocht, maar ze bleef verliezen. Dat ze zich niet verloren gaf, helpt haar om haar bittere strijd te strijden.''

Shano opent een lade met 'rituele hulpstukken'. ,,De rozenkrans is heel gewild. Niet om ermee te bidden, maar meer als een 'afzweeramulet'. Veel mensen hebben ook een bijbel onder hun kussen liggen'', weet hij. Kruisjes met een lichtgevende verf zijn eveneens in trek. Van Melle: ,,Dat is heel symbolisch: licht in de duisternis''. Veel mensen vasten in het grenshospitium, in de hoop Gods wegen te doorgronden. Anderen luisteren urenlang naar iemand die bijbelteksten uit zijn hoofd opsomt of bidden very strong prayers. Ze danken voor alles: voor het licht, het eten, het water.

De geestelijk verzorgers proberen afstand te bewaren, ook al zijn de verhalen aangrijpend. Het gevaar je teveel te identificeren met de 'slachtoffers' ligt op de loer. Shano wil vooral duidelijk voor ogen houden wie een probleem heeft: hijzelf of de asielzoeker. ,,Je kunt kiezen om zelf onder de drama's te gaan lijden, je kunt ook de ander helpen zolang dat nog kan.''

Een psychisch breekpunt is er wel geweest. Aanvankelijk niet bij de geestelijk verzorgers zelf, maar bij verontruste burgers die de asielzoekers ondersteunen. Verschillende religieuze groeperingen verzamelen zich regelmatig voor de poorten van het grenshospitium om te protesteren tegen het asielbeleid. Het escaleerde toen een achttienjarige Chinese moeder met een kindje zou worden uitgezet. ,,Enkelen zijn voor de politieauto gaan zitten'', vertelt Van Melle. ,,Dat is voor ons een cruciaal moment geweest, van kun je en mag je een dergelijk systeem ondersteunen. De mensen zagen dat de moeder haar kind niet mocht vasthouden. Dat blijft op je netvlies staan.''

,,Wat voor zin heeft het om zelf te gaan protesteren? Als je de toegang tot het grenshospitium ontzegd wordt, dan ontneem je de mensen hier hun geestelijke verzorging. Voor jezelf hou je er misschien een goed gevoel aan over, maar het lost niets op. Wat mij enorm helpt is de verbondenheid met mensen uit de kerken hier in de buurt en ook landelijk. Die kerken 'zenden' ons naar de afgewezen asielzoekers om hen het samen-kerk-zijn te laten ervaren. Maar het blijft een spagaat.''

,,Een wanhopige vrouw die uitgezet zou worden, vroeg mij: is dit eerlijk? Ik voel dat voluit mee'', verzucht Van Melle. ,,Maar die vrouw schiet er niets mee op als ik dat zou zeggen. De grote vragen over Nederlands of Europees asielbeleid kan ik niet oplossen. Maar ik merk wel hoe snel mensen hier worden gecriminaliseerd.

In de media hoor je vaak dat we overspoeld worden door vluchtelingen. Daarin zit de suggestie dat er iets dreigends, iets engs aan komt, dat we dijken moeten bouwen tegen het gevaar. Wij, geestelijk verzorgers, ervaren juist dat deze mensen ons een spiegel voorhouden. Zij weten te leven met niets. Op die weg valt voor ons veel te leren.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden