Amsterdam maakt zich klaar voor het zwaarbevochten medicijnagentschap

Het gebouw van het Europees Geneesmiddelen Agentschap aan de Amsterdamse Zuidas. Beeld Mark Kohn

Het was niet makkelijk, maar Nederland flikte het: het Europees Medicijnenagentschap naar Amsterdam halen. Wat levert dat op nu de medewerkers in januari deze kant op komen?

Getooid in een oranje hesje en met een gele bouwhelm op zegt minister Bruno Bruins het nog maar eens: hij is ‘dolblij’ dat het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA) straks van Londen naar Amsterdam verhuist.

Het is september en de bewindsman geeft een interview op de Zuidas, pal naast de ringweg A10. Achter hem bereikten bouwvakkers in luttele maanden de bovenste, negentiende verdieping van het speciaal daarvoor ontworpen Vivaldi-gebouw. “Dit voorjaar stond hier nog een parkeergarage”, zegt de trotse bewindsman. Vanaf volgend jaar komt geen enkel nieuw medicijn nog op de Europese markt zonder goedkeuringsstempel uit dit smalle, weinig opvallende pand.

Unieke operatie

Volgens Bruins is dit een unieke operatie: nog nooit moest een instituut van deze omvang zó snel verhuizen. Het werk van alle wetenschappelijke comités en expertgroepen uit heel Europa mag geen moment stilliggen. Zij wegen de werking van nieuwe geneesmiddelen en het bewijs daarvoor. Ze begeleiden elke stap in het onderzoeksproces. Onderbreking daarvan maakt dat patiënten langer op nieuwe medicijnen moeten wachten. De pakweg negenhonderd EMA-medewerkers betrekken eerst een tijdelijk onderkomen bij station Sloterdijk. Eind volgend jaar passen ze allemaal in het Vivaldi-gebouw.

In elk geval zit hun tijd in Londen erop. Daags nadat de Britten stemden voor vertrek uit de Europese Unie doemde de vraag al op: waar moet het EMA dan naartoe? Lidstaten buitelden over elkaar heen van belangstelling. Negentien steden zagen zichzelf als ideale kandidaat. Op 20 november 2017 pakte Amsterdam de winst, na meerdere stemrondes en een loting. Hoe flikte Nederland het om al die concurrenten af te troeven? En wat mag de hoofdstad verwachten als het agentschap hier vanaf volgend jaar zetelt?

Te beginnen met dat vooruitzicht, de economische belofte voor de stad en de reden dat landen voor het agentschap in de rij stonden. Per jaar gaan de werknemers ruim dertig miljoen van hun inkomen uitgeven, zo berekende ING-econoom Rico Luman. “Al ga ik er bij die berekening wel vanuit dat iedereen meeverhuist.” Op dit moment zegt ongeveer 30 procent het Kanaal niet te gaan oversteken, voornamelijk mensen met een tijdelijk contract bij het agentschap. Maar opvulling van dat hiaat is naar verwachting slechts een kwestie van tijd. Het EMA ontvangt nu al vele sollicitaties.

Bovenop de uitgaven van de nieuwe inwoners zijn er nog die van de 36.000 overnachtende bezoekers die de instelling jaarlijks trekt: zij zullen naar schatting van Luman zo’n vier miljoen euro binnenbrengen aan hotelovernachtingen. De bouw van het nieuwe EMA-kantoor kost de overheid 250 tot 300 miljoen. Maar dat betaalt het agentschap de komende jaren terug aan huur.

Magneet

Minister Bruins wijst daarnaast graag op alle nieuwe medische bedrijven die het geneesmiddelenagentschap ‘als een magneet’ zal aantrekken. Dat denkt ook Gerard Schouw, directeur van Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen. In Londen zwermen er alles bij elkaar niet minder dan tweeduizend van rond het EMA. Het is logisch dat minstens een deel daarvan wil meeverhuizen. Meerdere ondernemingen deden dat al. “Het gaat niet alleen om farmaceuten, ook om alles eromheen: toeleveranciers, medisch juristen en bureaus die nadenken over nieuwe manieren van medicijnonderzoek.”

De pillenmarkt verandert namelijk nogal. Waar een pil voorheen als one size fits all op de markt kwam, doen fabrikanten nu hun best om maatwerk af te leveren. Een mannenlichaam verschilt net iets van dat van een vrouw, een kind is geen volwassene. Het vraagt om een nieuw soort medicijnen en nieuwe experimenten om de effectiviteit daarvan te meten. Dat trekt bedrijfjes die daarover nadenken.

Tel daarbij het prestige op van het instituut, en je snapt dat het EMA al snel een ‘brexit-buit’ ging heten. Maar hoe sleep je die buit dan binnen? Hoe overtuig je buitenlandse regeringsleiders ervan op Amsterdam te gaan stemmen in de songfestival-achtige setting van november vorig jaar?

Allereerst met een wervend, tachtig pagina’s tellend boekje waarin staat wat Amsterdam te bieden heeft aan wetenschappers en hun bezoekers. Dat kon door president Trump geschreven zijn: aan superlatieven geen gebrek. “Nederland heeft een geweldig bouwvoorstel volgens de wensen van EMA”, klinkt het. De verantwoordelijke, het Rijksvastgoedbedrijf, wijst op zijn ruime ervaring met andere Europese agentschappen. Eurojust en Europol huizen ook in Nederland en die hebben mooie conferentiezalen, iets wat het EMA ook nodig zal hebben.

Ook probeert het kabinet de medewerkers van EMA zelf warm te maken voor een verhuizing. Als zij geen trek hebben in Amsterdam, moet er heel wat nieuw personeel worden gezocht en kunnen de werkzaamheden wel eens gedeeltelijk stil komen te liggen. Daar heeft niemand zin in. In een gelikte video horen Londenaren dat ‘ook wij een zeer stijlvolle koningin hebben’. En van fish and chips houden. Bovendien ligt de stad zó dichtbij Londen dat veel werknemers daar best nog een tijdje kunnen blijven wonen, als ze willen.

Het lijkt te werken. Ruim een maand voor de grote stemavond tonen EMA-medewerkers in een enquête weinig belangstelling in veel Oostbloklanden. Ook verplaatsing naar Athene en Helsinki lijkt te gaan leiden tot een uittocht van meer dan 70 procent van het personeel. Dat zou absoluut onwerkbaar zijn, zegt EMA daar zelf over. Weg is de concurrentie uit die hoek. Kopenhagen, Milaan en Amsterdam doen het juist goed qua verhuisbereidheid. Zij hebben vanaf nu een streepje voor.

Inhoudelijk laat Amsterdam zich voorstaan op het nabije Schiphol, de op twee na grootste luchthaven van Europa. Handig voor de alle bezoekers die jaarlijks langskomen. Hotelkamers zijn er ook genoeg, op dat moment zo’n 41.000. En de zeven goed aangeschreven universitair medisch centra zijn in het kleine land altijd op auto-afstand.

Ook de concurrentie toont zich op zijn best. Ook die heeft vliegvelden en hotelkamers. De regering probeert de andere steden alsnog achter zich laten door te lobbyen. Per slot van rekening gaat de winst naar de stad die de meeste stemmen binnenhaalt van de andere regeringsleiders. Iemand moet ze warm maken voor Amsterdam.

Op het lijf

Het is een politiek spel, gespeeld door Wouter Bos. Een jaar na het brexit-referendum stapt de oud-minister van financiën het speelveld op. Die rol is hem op het lijf geschreven. Hij heeft een achtergrond in politiek, financiën én zorg (hij was toen bestuursvoorzitter van het VU medisch centrum). In het najaar van 2017 reist hij de lidstaten af.

Die lobby ging door tot in de laatste minuten voor de stemming, blikt hij desgevraagd per mail terug. “Er waren landen waarvan we zeker waren. Er waren ook landen die niet duidelijk maakten op wie ze zouden stemmen. En er waren landen waarvan we niet wisten of we op hun uitgesproken steunbetuiging konden vertrouwen.” Bos stuurde tot op het eind nog sms’jes naar premier Rutte om op ‘die en die’ in te praten. “Liep allemaal gesmeerd”, zegt hij.

Bos kon nog wat extra ‘wapens in de strijd gooien’. Het kabinet had een paar miljoen euro vrijgemaakt om Nederlandse kennis over medicijntesten te delen met andere landen. Elk land heeft ook een eigen, nationaal medicijnagentschap. De Nederlandse variant, het CBG, staat internationaal hoog in aanzien. Bos kon de andere lidstaten beloven dat zij in die expertise konden delen, bijvoorbeeld met uitwisselingen en trainingen.

Ook hielp mee hoe Nederland zich het jaar daarvoor op medicijngebied gedroeg als voorzitter van de Europese Unie. Toenmalig minister van volksgezondheid Edith Schippers wilde medicijnen beter beschikbaar en betaalbaarder maken voor kleinere, niet West-Europese landen. Dat gaat namelijk niet altijd vanzelf, want farmaceuten kunnen er na registratie bij het EMA voor kiezen hun product alleen op de grotere markten van Europa te brengen. Oost-Europa moet vaak langer wachten voor de medicijnen ook voor patiënten in die landen beschikbaar komen, en soms gebeurt dat überhaupt niet. “Ons kabinet heeft in het verleden laten zien ook hun belangen te zien”, zegt Bos nu.

Tot slot gedroeg Nederland zich tijdens de lobby ‘inhoudelijk en beschaafd’, stelt Bos. “We kwamen niet in de pers en we speelden het spel fair. Wat dat betreft had Italië wel een probleem.” Dat land stapte na haar nederlaag nog twee keer zonder succes naar de rechter om het agentschap alsnog naar Milaan te krijgen.

Intussen haalde Nederland steun uit West-Europa, Scandinavië en de Baltische staten, zegt Bos. “We konden ons opwerpen als grootste van de kleintjes.” Milaan, uiteindelijk de grootste concurrent, kon vooral rekenen op Zuid-Europa. “Onze geopolitieke basis was breder. En wij waren beter in het inbreken op hun basis dan Italië in het inbreken op de onze.” Hij zegt dat met enig voorbehoud: wie op wie heeft gestemd, blijft uiteindelijk geheim.

Dan is het 20 november 2017. De 27 ministers van buitenlandse zaken maken een topdrie van favoriete steden, waarbij ze zichzelf ook punten mogen toekennen. Na de eerste twee rondes staan alleen Nederland en Italië nog overeind. Er volgt een pauze van een half uur, en daarna blijken Amsterdam en Milaan in de derde ronde allebei dertien stemmen te krijgen.

Het lot van Amsterdam ligt nu letterlijk en figuurlijk in de handen van EU-voorzitter Estland, die ouderwets lootjes gaat trekken. Dat duurt niet lang: Bos kan vanuit Brussel een vrolijk bericht sturen naar premier Rutte in Nederland.

Krimpregio

Dan rest er nog één vraag. Waarom moet dat medicijnagentschap van alle plaatsen in Nederland eigenlijk per se naar Amsterdam? Heeft de hoofdstad niet al genoeg hoogopgeleiden en werkgelegenheid?

Dat wilden twee Tweede Kamerleden van het CDA begin vorig jaar ook weten van toenmalig VVD-minister Edith Schippers. Ze droegen Zuid-Limburg aan, een krimpregio die de toestroom van werk en expertise goed kan gebruiken. Die heeft toch ook internationale vliegvelden in de buurt voor alle EMA-bezoekers?

Klopt, zei Schippers. Maar Maastricht-Aken heeft vooral toeristische vliegbestemmingen. Keulen, Düsseldorf en Brussel liggen juist weer op behoorlijke afstand van Limburg. Ook mocht niet baten dat de provincie veel bedrijven in de medische industrie herbergt. Amsterdam had volgens de minister simpelweg de beste kaarten om het EMA naar Nederland te halen. Met de harde concurrentie uit de andere landen is het die stad of anders niets.

Sociaal geograaf Ewald Engelen snapt de redenering, maar vindt het jammer dat Nederland meedeed aan zo’n ‘beautycontest’. Als hij moet kiezen dus Amsterdam of helemaal geen EMA in Nederland, kiest hij voor dat laatste. “Onze hoofdstad wordt er minder leefbaar van. De Amsterdamse woningmarkt is ook zonder het agentschap al overspannen. Politieagenten, verplegers en buschauffeurs zullen alleen maar meer naar de randen van de stad worden gedreven, of zelfs naar daarbuiten.”

Zo’n vaart zal het niet lopen, denkt hoogleraar planologie Pieter Hooijmeier (Universiteit Utrecht). “Zet de negenhonderd nieuwe medewerkers af tegen het totaal aantal buitenlanders dat naar de stad verhuist, vorig jaar nog 35.000, en je ziet dat dit een klein golfje is. Bovendien zullen zij vooral buiten de stad gaan wonen.” Voor Londense begrippen is de reisafstand hier al snel te overbruggen.

Toch vindt Engelen het jammer dat het stadsbeeld steeds eenzijdiger wordt. Het nieuwe profiel: wit, hoogopgeleid, kosmopoliet.“Zeker, de komst van het EMA levert geld op. De vraag is of dat geld opweegt tegen wat het aan veranderingen teweegbrengt in de stad.”

Lees ook:

Felbegeerd medicijnagentschap: juweel of monster?

Amsterdam neemt het medicijnagentschap EMA over van Londen, maar volgens critici importeert Nederland daarmee ook de ‘lange arm’ van de farmaceutische bedrijven.

Correctie 20-12: In een eerdere versie van dit artikel stond dat Nederland andere landen alleen zou steunen met medicijnenkennis als Amsterdam het EMA binnen zou halen. Volgens Wouter Bos zou het kabinet dit echter sowieso gaan doen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden