AMIEN RAIS - Indonesische veiligheidsklep

Hij is klein van stuk, maar een brok energie. Druk bewegend beantwoordt hij vragen nog voor die helemaal zijn gesteld, zijn doordringende ogen steeds op de gesprekspartner gericht. Als hem wordt gevraagd hoe het nu zit met de idee om van Indonesië een islamitische staat te maken, dan komt dr. Amien Rais pas echt in beweging.

De 54-jarige politicoloog - ondermeer met een graad van de University of Chicago - is geboren in Solo (26 april 1944), niet eens zo heel ver van het dorpje waar president Soeharto ruim 22 jaar eerder het levenslicht zag. Hij heeft zijn thuisbasis in Yogyakarta, de andere sultanstad op Midden-Java. Daar woont hij met vrouw en kinderen, en houdt er kantoor.

In zijn werkruimte hangen veel petten. Rais is voorzitter van de Muhammadiya, met 28 miljoen leden de op een na grootste moslimorganisatie - achter de Nahdlatul Ulama (NU) van Abdurrachman Wahid. Hij doceert aan de Gadja Mada Universiteit in Yogya en leidt een denktankje bij het Centrum voor strategie- en beleidsonderzoek. Maar het bekendst is hij natuurlijk als de meest uitgeproken criticus van president Soeharto.

In het rijtje hoofddeksels ontbreekt sinds begin vorig jaar die van ICMI, de vereniging van moslim-intellectuelen, waar hij de hoogste adviseur was. Deze club is opgericht in 1990 door Habibie, de huidige vice-president, op verzoek van Soeharto. De mensen die lid werden, en dat zijn er veel, uit regeringskring, parlement, leger en onder hoge ambtenaren, dachten dat de vereniging de positie van islamitische intellectuelen zou versterken. Maar dat bleek toch meer een zoethoudertje van Soeharto.

Het was een reden voor Rais om zich kritisch op te stellen tegenover de president, zeker nadat hij voorzitter was geworden van de Muhammadiya. Als een lastige vlieg cirkelde hij rond het presidentiële hoofd, tot hij het te bont maakte en Soeharto opdracht gaf hem uit de ICMI te zetten. Dat was toen de moslimleider zich kwaad maakte over de uitverkoop van bodemschatten waar alleen de elite (lees: de Soeharto-familie) en buitenlanders van profiteren.

Voor Rais kwam zijn ontslag als een bevrijding. Nu kon hij ongeremd de waarheid, zijn waarheid, over het Soeharto-regime van de daken schreeuwen. En dus ging hij tekeer, en steeds harder, tegen de corruptie en vriendjespolitiek. Op de golf van de economische crisis groeide hij uit tot oppositiefiguur, en begon te roepen over het ontbreken van democratie, een rechtsstaat en respect voor mensenrechten.

Dat hij zich zo kan opstellen, is uitzonderlijk. Opposanten worden doorgaans door het regime vakkundig monddood gemaakt. Kijk naar wat er gebeurde met bijvoorbeeld Megawati, de dochter van Soekarno, met parlementariër Sri Bintang Pamungkas en vakbondsleider Muchtar Pakpahan.

Volgens een van de theorieën kan hij zo'n grote mond opzetten, omdat hij bescherming geniet van hogerhand, binnen het leger. Dat zou dan generaal Prabowo moeten zijn. Deze schoonzoon van Soeharto is commandant van de (goedbetaalde en dus betrouwbare) elite-troepen. Hij bekleedt ongeveer dezelfde positie als zijn schoonpapa in '65 toen die Soekarno van de troon stootte, en wordt getipt om de huidige president op te volgen.

Prabowo betoont zich echter tot nu toe een betrouwbare steunpilaar onder het regime. Zijn soldaten schoten deze week studenten in Jakarta dood, en bendes tuig die hij erop nahoudt, zouden de aanvallen op Chinezen hebben uitgelokt.

Rais komt regelmatig bij de generaal over de vloer, maar het lijkt er meer op dat deze hèm gebruikt dan andersom. De moslim-voorman zou dan fungeren als een soort veiligheidsklep waarlangs een deel van de natie stoom kan afblazen, oprecht verontwaardigd over het weinig islamitische gedrag van de corrupte Soeharto-kliek, net als Rais.

De Muhammadiya-leider probeerde zichzelf in januari meer gewicht te geven. Hij stelde zich net als Megawati kandidaat voor het presidentschap, en kondigde een coalitie aan met de andere moslimorganisatie, de NU van Wahid, en Megawati's nationalisten. Die combinatie zegt op de steun van 100 miljoen Indonesische kiezers te rekenen (28 miljoen Muahmmadiyah, 35 NU, 30-35 Mega-nationalisten), oftewel een meerderheid.

Maar het idee van een monsterverbond ketste af. Wahid bleek van niets te weten. 'Gus Dur' (Wahid) verdenkt de Muhammadiya-leider ervan op slinkse wijze de islamstaat te willen verwezenlijken. Dat ontkent Rais in alle toonaarden. Voortdurend benadrukt hij dat Indonesië een land van verscheidenheid is, en zal blijven. Kort daarna kreeg de NU-leider een hersenbloeding. Sindsdien is deze belangrijke speler uitgeschakeld. Zijn organisatie loopt stuurloos achter de ontwikkelingen aan.

Megawati, tamelijk close met Wahid, trok een lijn met Wahid. Haar aanhang telt nogal wat christenen, en die kunnen Rais anti-christelijke houding van vroeger niet vergeten (zoals anderen zich zijn anti-westerse uitspraken bijven herinneren). De moslimleider heeft geprobeerd daar iets aan te doen door zich uit te spreken tegen de aanvallen op etnische Chinezen, veelal christenen.

Onder de gewone bevolking en de studenten is Rais behoorlijk populair. Hij krijgt respect omdat hij zijn nek durft uit te steken, en zegt wat veel mensen denken. Maar hij heeft verwarring gezaaid door vlak voor Soeharto's herverkiezing plots gas terug te nemen en de president nog een jaar te geven om de economische crisis op te lossen. Dat heeft het vertrouwen in de moslimleider niet versterkt.

De realiteit is dat Rais buiten zijn organisatie tamelijk geïsoleerd staat, en bovendien nauwelijks uitgewerkte ideeën heeft hoe het anders moet in Indonesië. De door hem opgerichte Volksraad met prominente oud-bewindslieden verandert weinig aan het eerste, maar kan wel iets doen aan de kale slogan van 'Soeharto moet weg'.

Onder deze omstandigheden kan Rais niet veel meer doen dan het studentenprotest aanjagen om een gunstig klimaat voor hervormingen te behouden. Daarmee speelt hij zijn begeerde rol in het democratiseringsproces. Maar een hoofdrol lijkt niet voor hem weggelegd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden