Amerikanen zijn vrij, bandeloos zijn de anderen

In deze extra aflevering van 'het kanon' vergelijkt Kristien Hemmerechts de eerder door haar besproken Amerikaanse klassiekers. ,,De grote vraag is natuurlijk waarom al deze heldinnen moeten sterven.''

Hoe meer wetten en reglementen, hoe groter de kans op overtredingen en hoe groter de behoefte aan controle en bewaking. In de vier Amerikaanse romans die hier afgelopen weken werden besproken, zijn vrouwen door meer regels gebonden dan mannen, en ze kunnen dus ook makkelijker 'zondigen' of 'vallen'. De auteurs hebben dit niet in hun eentje bedacht. Hun romans weerspiegelen de maatschappelijke realiteit van hun tijd.

In 'Daisy Miller' wordt over mannen gezegd dat ze van zekere 'privileges' genieten. Hun bewegingsvrijheid wordt immers minder aan banden gelegd. Waarom? Omdat mannen van nature grotere discipline aan de dag leggen dan vrouwen? Omdat ze uit zichzelf het verschil tussen goed en kwaad kennen? Of moeten vrouwen worden beschermd omdat ze aan grotere gevaren zijn blootgesteld? Maar wat zijn die gevaren dan? Hun eigen seksualiteit of die van mannen? Mannen houden in ieder geval van duidelijkheid. Een vrouw is deftig of ze is het niet. Ze verdient respect of niet. Het onderscheid heeft verregaande consequenties.

Nogal wat vrouwen omarmen de wet. Gehoorzaamheid biedt immers grote voordelen: status en geborgenheid. Vaak staan ze als eerste klaar om 'zondaressen' de huid vol te schelden én te verdrijven. Ze zijn de hoeders van de wet. Niet zelden vindt een gevallen vrouw meer begrip bij een man. Ook hij is dikwijls een 'zondaar', al kan hij op grotere tolerantie rekenen. Seksuele avontuurtjes zijn zelfs normaal en maken hem tot man, maar er bestaan wetten waaraan ook hij niet ontsnapt. Zitten vrouwen veelal in een metaforische kooi, dan komen mannen met grote regelmaat in een heel letterlijke gevangenis terecht. Of ze worden zelfs geëxecuteerd. Het Amerikaanse vrijheidsideaal impliceert respect voor de wet. Vrijheid mag nooit met bandeloosheid worden verward. Een Amerikaanse staatsburger is geen wilde. Hij is vrij maar beschaafd, en onderwerpt zich aan de vlag én aan de Grondwet. Bandeloosheid en wetteloosheid worden op anderen geprojecteerd: op de Indianen - de 'wilden' die op het grondgebied werden aangetroffen toen de eerste kolonies werden gesticht - en op de zwarten - de 'wilden' die uit Afrika werden geïmporteerd. Behoedzaamheid is dus geraden en voor een 'wild' weekend bestaat er nog altijd Mexico.

De behoefte aan de 'ander' om het zelfbeeld ongeschonden en zuiver te houden, verklaart het nu eens onderhuidse dan weer openlijke racisme in deze romans. Vrouwen die uit het keurslijf van conventies breken, lopen een dubbel risico: ze kunnen worden gezien als een hoer én als een wilde. Het zal wel niet toevallig zijn dat Truman Capote vrijbuiter Holly Golightly naar Afrika laat trekken. Eerder al had ze verklaard er geen bezwaar tegen te hebben om een donker kind te krijgen van haar Braziliaanse 'verloofde', who has a trace of le nègre. Maar Cora, de conservatiefste van de vier heldinnen, wil geen greasy child van haar Griekse echtgenoot, die ze unclean noemt. Door dat huwelijk voelt ze zich zelfs niet helemaal blank meer. Ze is bang te zijn 'aangetast'. Haar minnaar heeft godzijdank blond haar. Dat lijkt haast zijn belangrijkste troef. Op haar sterfbed verzekert Daisy haar Amerikaanse aanbidder dat ze nooit een huwelijk met haar Italiaanse beau heeft overwogen. Ze heeft zich níet in het geheim verloofd. Een goede blanke vrouw, zo lijkt het wel, houdt het ras zuiver en beschaafd. Ze baart geen coony baby's. De grote vraag is natuurlijk waarom deze heldinnen moeten sterven. De kans bestaat dat Capote's Holly in leven is gebleven, maar zelfs dan wordt ook zij 'bevroren' in een mythisch bestaan. Ze is een legende geworden. De dood biedt uiteraard grote narratieve voordelen: als het personage eenmaal dood en begraven is, kan het verhaal als afgerond worden beschouwd.

Maar er is meer aan de hand. In al deze verhalen worden de vrouwen door mannen gezien. Zowel de auteur als de verteller zijn telkens een man. Cora, Daisy, Catherine en Holly worden door mannen geobserveerd en voorgesteld. Die opdracht valt hun niet altijd makkelijk. Wie of wat is het wezen tot wie ze zich aangetrokken voelen? Kunnen ze haar vertrouwen? Haar gedrag is immers onvoorspelbaar en moeilijk in te schatten. Nu eens lijkt ze charmant en onschuldig, dan weer berekenend en gewiekst. Nu eens is ze lief en geduldig, dan weer kregelig en kortaf. Soms is ze afhankelijk, angstig en zwak, soms sterk en onbevreesd. Is het veilig om toe te geven aan het heftige verlangen dat ze oproept? Zal het haar geen macht geven die ze vervolgens kan misbruiken? En dreigt de man zich niet te compromitteren als hij zich aan de 'verkeerde' vrouw bindt?

Het potentiële gevaar kan beter worden geneutraliseerd. Verdeel om te beginnen vrouwen in twee categorieën: de hoeren aan de ene kant en de engelen aan de andere. Dat vereenvoudigt de kwestie aanzienlijk. Of negeer de verschillen: zie in hen een maatje, een jongetje, een broertje. Of idealiseer en mythologiseer hen. Plaats hen op een voetstuk. En als dat allemaal niet volstaat, kan de vrouw voor alle zekerheid worden vermoord. Niemand laat zich zo makkelijk verheerlijken en aanbidden als een dode vrouw. Blijkbaar is het in deze romans voor mannen bijna onbegonnen werk om de 'echte' vrouw te zien. De vrouw van vlees en bloed. De vrouw zoals ze is. Geen hoer en ook geen heilige; geen man en ook geen slang. Doodgewoon een mens met doodgewone verlangens. Iemand die net als een man een lang en gelukkig en boeiend leven wil leiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden