Amerikanen wijzen de weg in Bosnië-conflict

AMSTERDAM - De vreugde in de straten van Sarajevo over de aanvallen op Servische posities heeft een bittere ondertoon: waarom nu pas? En in de schuilkelders van de door Navo-vliegtuigen bestookte stad Pale vragen angstige Servische burgers zich deze dagen minstens zo verbitterd af: waarom wij, en waarom nu ineens?

Een maand geleden, toen Kroaten en Bosniërs tienduizenden Serviërs verjoegen uit de Krajina en Bihac, bleef het rustig in het luchtruim. Drie maanden geleden, toen de aanwijzingen zich opstapelden dat het leger van de Serviërs honderden, en misschien wel duizenden islamitische mannen had afgevoerd en mogelijk geëxecuteerd, kwam er geen internationale gewapende actie. Bij geen van al die andere dramatische dieptepunten in de nu vier jaar durende oorlog lukten het de Verenigde Naties, de Navo, Europa of de Verenigde Staten eigenlijk substantieel in te grijpen. Waarom nu wel?

'De tijd was er rijp voor', is de veel gehoorde dooddoener van diplomaten, die zichtbaar opgelucht waren dat de vele malen failliet verklaarde internationale gemeenschap toch nog haar spierballen kon tonen. Maar het is geen antwoord op de terechte vraag uit het murwgeslagen Sarajevo, evenmin op het verklaarbare onbegrip uit Pale, de 'hoofdstad' van de Serviërs in Bosnië. Want die tijd was rijp gemaakt door vele verschillende factoren, die kennelijk pas op dit moment in de Bosnische oorlog samenvielen.

Zo heeft het lang geduurd voordat het voor Navo en Verenigde Naties duidelijk was tegen wie er opgetreden moest worden. Het aanwijzen van de echte agressor in een arena vol vechtersbazen, elk met hun eigen propagandamachine en geslepen onderhandelingstrategie van afwisselend dreigen en toegeven, is voor een neutraal geachte internationale organisatie een riskante zaak. De wereldopinie keerde zich nu meer dan voorheen tegen de Serviërs, ook al waren er genoeg berichten over kwalijk optreden van Kroaten en Bosnische moslims.

Doorslag De Amerikanen lijken uiteindelijk de doorslag te hebben gegeven. In Washington, waar weinig begrip bestond voor de gevoeligheden en nuances die West-Europa in het conflict bespeurde, was in grote lijnen al lang partij gekozen voor de underdog in het conflict. Het Congres stond op het punt president Clinton te dwingen het wapenembargo voor de moslims op te heffen, ondanks waarschuwingen uit Europa dat dit de strijd zou verhevigen en het leven van de Europese blauwhelmen nog meer in gevaar kon brengen. Clinton kon een dergelijke vernedering slechts voorkomen door aan te tonen dat zijn beleid - de Serviërs desnoods met geweld aan de onderhandelingstafel dwingen - werkte.

Het waren dan ook de Amerikanen die een maand geleden plotseling met luchtfoto's kwamen van mogelijke massagraven in Srebrenica, gevuld met slachtoffers van Servische wreedheden, op het moment dat er een golf van negatieve publiciteit dreigde te ontstaan over de Kroaten en moslims. Na het onverwachte en uit militair oogpunt succesvolle Kroatische offensief in Krajina kwamen er berichten dat nu de Servische vluchtelingen werden beroofd en mishandeld. Om een gewapend optreden tegenover de publieke opinie in de VS te kunnen verkopen, was een duidelijk vijandbeeld nodig. De Serviërs in de rol van slachtoffer zou dat beeld maar vertroebelen.

Een andere factor was de positie van Rusland. Traditioneel de bondgenoot van de Serviërs, was het tot nu toe altijd Moskou dat het hardste had gewaarschuwd tegen gewapend optreden. De stille hoop dat de Russen hun gewicht in de schaal zouden gooien om de Serviërs tot concessies te dwingen, kwam niet uit. De laatste maanden werd het steeds duidelijker dat de Russen dat gewicht helemaal niet hadden, dat ze in dit conflict een bijna te verwaarlozen grootheid waren geworden.

De Westeuropese bondgenoten binnen de Navo hebben zich lang tegen de Amerikaanse aanpak verzet. De angst dat hun blauwhelmen bij een bombardement een al te gemakkelijk doelwit zouden zijn voor Servische wraakacties, was terecht. Maar toen in mei bleek dat ook zonder zo'n grootscheepse luchtactie de Serviërs honderden VN-soldaten konden gijzelen, en vervolgens de 'veilige gebieden' Srebrenica en Zepa onder de voet konden lopen, werd het laatste restje geloof in de juistheid van het beleid op een vernederende manier weggevaagd. De makkelijk te gijzelen lichtbewapende blauwhelmen werden aangevuld met een zwaarder bewapende 'snelle reactiemacht' op de berg Igman, nabij Sarajevo.

Het risico van nieuwe gijzelingen werd flink teruggebracht door de terugtocht, een week geleden, van de Britse blauwhelmen uit Gorazde. En in Brussel wordt nu gefluisterd dat de Fransen steeds duidelijker te porren waren voor een hard en duidelijk optreden, niet in de laatste plaats in de hoop dat dit de aandacht wat zou afleiden van de protesten tegen de kernproeven op de atol Mururoa.

Op het moment dat al die lijntjes naar elkaar aan het lopen waren, explodeerde die granaat op de markt in Sarajevo. Ook de plek is van belang, een vergelijkbaar bloedbad in een andere plaats ergens in Bosnië had de wereld vermoedelijk aanzienlijk minder geschokt. Voor het buitenland is Sarajevo het symbool van wreedheid van de oorlog, hoewel het lijden elders in Bosnië minstens zo groot is.

Wat er in de Bosnische hoofdstad gebeurt is zichtbaar, en het is te begrijpen: een vrijwel weerloze burgerbevolking tegenover een wrede aanvaller. Wat er elders gebeurt is minder zichtbaar, en vooral: minder duidelijk te plaatsen in goed en kwaad. Het is de soldaten van Dutchbat door velen kwalijk genomen dat zij meer sympathie zouden hebben voor de Serviërs dan voor de moslims. Maar als je daar zit is het gemakkelijker de optelsom te maken van de dagelijks incidenten die voor je neus gebeuren, dan je te laten meedrijven op de helikopterblik van de publieke opinie.

Snelle conclusie De schokkende beelden van uiteengereten lichamen op de markt van Sarajevo haalden de laatste tegenstand tegen gewapend ingrijpen onderuit. Onderzoekers van de VN waren dit keer snel. Bij een vorige bloedige aanslag in de stad, toen een granaat terechtkwam in een rij wachtenden voor een bakkerij, duurde het maanden voor ze concludeerden dat een dader niet met zekerheid was aan te wijzen (hoewel er hardnekkige berichten zijn dat de VN in een geheim rapport tot de conclusie kwam dat het Bosnische leger zeer waarschijnlijk zelf de moordende granaat had afgeschoten). Nu werd binnen twee dagen beslist vastgesteld dat de granaat uit Servische wapens kwam - een duidelijke aanleiding voor hard ingrijpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden