Amerikaanse sancties maken Iran tot paria op de wereldmarkt, EU komt met 'blokkadestatuut'

Een tapijtverkoper op de oude bazaar van Teheran in Iran. Vanaf vandaag is de export van Iraanse tapijten naar de VS verboden. Beeld AP
Een tapijtverkoper op de oude bazaar van Teheran in Iran. Vanaf vandaag is de export van Iraanse tapijten naar de VS verboden.Beeld AP

De Iraanse bevolking voelt vanaf morgen de gevolgen van de Amerikaanse sancties.

Hans Nauta en Christoph Schmidt

De wereld wordt een stuk kleiner voor Iran. De auto-industrie en de goud- en metalenhandel van het land zijn vanaf morgen afgesneden van de internationale markt. Ook mag de Iraanse overheid niet langer dollars aankopen. De Amerikaanse sancties die in mei waren aangekondigd toen de VS uit de Irandeal stapten, treden morgen in werking.

Handelaren kunnen hun Perzische tapijten of pistachenootjes niet langer naar de VS exporteren. Ook mag Iran geen software meer aanschaffen voor industriële doeleinden of in staal, aluminium of steenkolen handelen. Op 5 november wacht Iran een nog hardere dreun. Dan wordt de levensader doorgeknipt met een verbod op de olie-export. Verder mogen internationale financiële instellingen vanaf die dag geen zaken doen met de Iraanse centrale bank.

Nog gauw vijf vliegtuigen

Ook vliegtuigen staan op de lijst verboden die vandaag is ingegaan. Zondag arriveerden nog gauw vijf nieuwe commerciële vliegtuigen in Teheran, meldt een Iraans persbureau. Iran Air had vorig jaar twintig van dit soort toestellen voor regionale vluchten besteld bij producent ATR, een samenwerking van het Europese Airbus en de Italiaanse producent Leonardo. Dertien zijn er nu binnen.

ATR mag dan een Europees bedrijf zijn, bij de verdere leveringen spelen de Amerikaanse sancties een cruciale rol. Ook niet-Amerikaanse personen en bedrijven is het verboden om goederen van Amerikaanse oorsprong uit te voeren naar Iran. Daarvan is al sprake bij goederen die voor meer dan 10 procent bestaan uit Amerikaanse onderdelen, software of technologie. Zoals deze vliegtuigen.

Vlak voordat de Amerikaanse sancties ingingen, heeft Iran zondag vijf nieuwe vliegtuigen ontvangen van de Europese leverancier ATR. Beeld AP
Vlak voordat de Amerikaanse sancties ingingen, heeft Iran zondag vijf nieuwe vliegtuigen ontvangen van de Europese leverancier ATR.Beeld AP

Ook zijn betalingen in dollars van en naar Iran verboden. Europese banken en verzekeraars waren al terughoudend met het faciliteren van transacties met Iran om niet te worden beschuldigd van witwassen, corruptie en financiering van terrorisme. Nederland en de EU accepteren niet dat de Amerikaanse sancties ook Europese bedrijven raken. Daarom wil Brussel de gevolgen van de Amerikaanse sancties voor EU-bedrijven en banken met een aangepaste wet beperken.

Problematisch

Voor ondernemers is het hoe dan ook lastig dat de VS en de EU andere regels hanteren met betrekking tot Iran. ‘Transacties die op grond van Europese wetgeving zijn toegestaan, kunnen problematisch zijn op grond van Amerikaanse wetgeving. U dient hier uw eigen afweging te maken’, schreef het ministerie van buitenlandse zaken aan ondernemers in het ‘Handboek Iran’ dat in juni verscheen.

Bedrijven die zakendoen met bedrijven of personen op de Amerikaanse sanctielijst riskeren zelf op die lijst te belanden, schrijft het ministerie. De Amerikaanse autoriteiten behouden zich het recht voor financiële tegoeden van buitenlandse bedrijven en personen te bevriezen, beslag te leggen op eigendommen en over te gaan tot rechtsvervolging. In de praktijk zullen veel bedrijven dat risico niet willen lopen en afzien van nieuwe investeringen in Iran.

Sinds de Iran-deal in 2015 werd ondertekend, groeide de Nederlandse handel met Iran flink. De Nederlandse export verdubbelde naar 1 miljard euro in 2017, met machines en vervoermaterieel als grootste post. Nederland haalde vorig jaar voor 600 miljoen euro aan goederen uit Iran.

Protesten

De Iraanse bevolking heeft veel te lijden onder de val die de munt heeft doorgemaakt en regelmatig zijn er protesten op straat. De gouverneur van de Iraanse centrale bank sprak gisteren van een economische oorlog. Dat Iran juist nu de wisselkantoren heropent en na maanden de handel in buitenlandse valuta toestaat, toont volgens deze Abdolnasser Hemmati de kracht van de Iraanse overheid. Iran vertrouwt ook op steun van China, dat niks moet hebben van de Amerikaanse sancties.

De Irandeal werd ondertekend door de VS, Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, Rusland, China en Iran. Afgesproken werd dat Iran de nucleaire activiteiten afbouwt in ruil voor sanctieverlichting. Omdat er geen afspraken zijn gemaakt over het Iraanse raketprogramma, de rol van het land in regionale conflicten en de binnenlandse mensenrechtensituatie, vindt Trump het een slecht akkoord. De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, Mike Pompeo, zei zondag dat de sancties van kracht blijven totdat het Iraanse regime radicaal van koers verandert.

Europa probeert strafmaatregelen VS te ‘negeren’

Gewoon negeren, die Trump, en doen alsof er niets is veranderd – dat is grofweg het advies dat de Europese Commissie geeft aan bedrijven die zaken willen blijven doen met Iran. Ze moeten zich niet laten afschrikken door mogelijke Amerikaanse sancties, die morgen formeel worden hervat.

Op hetzelfde moment (zes uur in de ochtend, Nederlandse tijd) treedt een EU-tegenpakket in werking, het ‘blokkadestatuut’. Dat moet de Europese economische belangen in Iran beschermen tegen de gevolgen van de Amerikaanse terugtrekking uit de nucleaire Irandeal, zoals president Trump die op 8 mei aankondigde.

Politiek signaal tegen Trump

De Amerikaanse sancties treffen niet alleen Iran, maar ook buitenlandse bedrijven die er zaken mee doen. De EU beschouwt die ‘secundaire sancties’ als illegaal. Alle andere landen die de Irandeal hebben mede-ondertekend (China, Frankrijk, Duitsland, de EU, Rusland en het Verenigd Koninkrijk) willen de afspraken uit 2015 overeind houden.

De tegenmaatregelen van de EU zijn vooral een politiek signaal tegen Trump. Hoe ze in de praktijk uitpakken, is nog onduidelijk. Het is voor het eerst dat het blokkadestatuut, dat in 1996 is bedacht vanwege toenmalige Amerikaanse sancties tegen Cuba, serieus op de proef zal worden gesteld.

Het statuut bepaalt dat de Amerikaanse sancties geen rechtsgeldigheid hebben op EU-grondgebied. Burgers en bedrijven zijn zelfs verplicht om zich aan de sancties te onttrekken.

Vrije markt gaat voor alle

Tegelijk wil de Europese Commissie ondernemingen niet dwingen om in Iran actief te blijven: de vrije markt gaat voor alles, zo klonk hett in Brussel. Een bedrijf mag nog steeds besluiten zijn activiteiten in Iran terug te schroeven, om puur economische redenen.

Als ondernemingen zich gedupeerd voelen door de sancties, kunnen ze in hun eigen EU-land naar de rechter stappen om schadevergoeding te eisen. Dit is vermoedelijk het moeizaamste onderdeel van het hele pakket. Dat de Amerikaanse staat dergelijke schadevergoedingen gaat uitkeren, lijkt ondenkbaar.

Bedrijven die zwichten voor de sancties, zich terugtrekken uit Iran en daarmee het EU-blokkadestatuut overtreden, krijgen mogelijk met Europese sancties te maken. Ook daarvan zijn de praktische gevolgen onduidelijk. Hoe hoog de eventuele boetes zijn, bepalen de lidstaten, niet de Europese Commissie.

Lees ook:

De EU en Iran zijn voor even ‘vrienden’ om de handel te redden

Europese regeringsleiders zoeken naar manieren om de nucleaire deal met Iran overeind te houden, ondanks sancties van VS.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden