Amerikaanse deksel van beerput Chili/Kissinger betrokken bij val Allende

AMSTERDAM - De Verenigde Staten hebben besloten de archieven van Amerikaanse overheidsdiensten over het bewind van Augusto Pinochet te openen. Daarmee wordt het voor de Chileense ex-dictator vrijwel onmogelijk zich vrij te pleiten voor een Spaanse rechter. Tenminste, als Washington lle notities over de periode 1973-1990 vrijgeeft.

Van onze buitenlandredactie

De Amerikaanse regering heeft deze week eindelijk het stilzwijgen over de zaak-Pinochet doorbroken. Het uitblijven van commentaar uit Washington werd uitgelegd als een Amerikaanse veroordeling van het besluit van de rechters van het Britse Hogerhuis dat de arrestatie van de Chileense generaal op 16 oktober in Londen rechtmatig was. In de Britse pers klonken beschuldigingen dat de Amerikanen druk zouden uitoefenen om de ex-dictator niet naar Spanje, maar naar huis te laten vertrekken.

Minister van buitenlandse zaken Madeleine Albright gaf maandag nog voedsel aan dat idee door te roepen dat de opvatting van de Chileense regering 'gerespecteerd moet worden', - Pinochet naar huis dus. Maar gisteren meldde het State Department dat de Amerikaanse archieven over het regime-Pinochet 'voor zover mogelijk' opengaan, kennelijk om te onderstrepen dat de regering-Clinton niets wil verbergen. Woordvoerder James Rubin zei echter dat de regering 'geen standpunt heeft in de zaak-Pinochet'.

Er zijn verschillende verklaringen voor de vage Amerikaanse opstelling. Zo zou Washington het vervelend vinden dat de beerput over Amerikaanse betrokkenheid bij diverse Zuid-Amerikaanse dictaturen in de jaren zeventig helemaal opengaat. Maar het is onwaarschijnlijk dat de regering-Clinton daar nog mee zit.

De reserves in de zaak-Pinochet lijken meer te maken te hebben met het verzet van de Amerikanen tegen een permanent Internationaal Strafhof. De VS waren een van de vijf landen die zich deze zomer uitspraken tegen de oprichting van zo'n VN-hof. Washington deed dat omdat bijvoorbeeld Amerikaanse soldaten die betrokken zijn bij operaties buiten het eigen grondgebied, kunnen worden gedaagd.

Het permanente VN-hof werkt niet met terugwerkende kracht. Maar met berechting van Pinochet in Spanje wordt een van de uitgangspunten voor dit tribunaal - ieder is verantwoordelijk voor zijn daden - van toepassing verklaard op oude zaken. Daarmee gaan aanklachten tegen bijvoorbeeld Amerikaanse ex-ministers tot de mogelijkheden behoren.

Zo was ex-minister van buitenlandse zaken Henry Kissinger tot over zijn oren betrokken bij de gebeurtenissen in Chili in het begin van de jaren zeventig. In de Koude Oorlog had de regering-Nixon de strijd aangebonden met communisten in de eigen achtertuin: Latijns-Amerika. Richard Nixon gaf 10 miljoen dollar vrij om de CIA te laten voorkomen dat Salvador Allende in 1970 president van Chili werd. “Een marxistisch regime daar is onaanvaardbaar”, vond de Amerikaanse president.

Allende kwam niettemin aan de macht. Zijn coalitieregering haalde zich de woede op de hals van westerse regeringen door nationalisaties, onder meer de door Amerikanen gerunde kopermijnen. De CIA kreeg vervolgens opdracht 'te werken aan Allende's val'. Maar de Amerikanen ontkennen betrokkenheid bij de coup van generaal Augusto Pinochet op 11 september 1973.

Dit staat allemaal in archieven die al vrij zijn gegeven. Spaanse juristen die een proces tegen Pinochet voorbereiden, mochten nog een hele berg nieuwe paperassen doorploegen op grond van het Amerikaans-Spaanse verdrag voor rechtsbijstand. Daaruit blijkt dat de Amerikanen niet alleen wisten wat er gebeurde, maar dat ook goedkeurden.

Zo is er een kattebelletje van de Amerikaanse ambassade in Santiago op de dag van de staatsgreep aan Kissinger over de executie van twee Amerikanen. Beschreven wordt de Amerikaanse verzekering aan de Chilenen dat het belangrijkste bij de executies is “ervoor te zorgen dat relatief kleine zaken onze samenwerking niet gaan bemoeilijken”.

Een memorandum van buitenlandse zaken aan de minister twee maanden later, 16 november 1973, maakt duidelijk dat de junta 320 mensen heeft laten executeren tussen 11 en 30 september. Dat zijn er driemaal zoveel dan nu officieel is toegegeven. “De Chilenen noemen de executies gerechtvaardigd wegens de dreiging van een burgeroorlog. Maar er is ook een zucht tot zuiveren, een kruistocht te houden”, aldus het memorandum.

De beruchte 'operatie-Condor' wordt genoemd in een telegram van de FBI van 28 september 1976. Chili, Argentinië en Uruguay hadden afgesproken gezamenlijk linkse rebellen over elkaars en andermans grenzen uit te schakelen. De FBI-agent meldt dat er speciale commando's zijn gevormd om overal acties te ondernemen 'tot en met moord'. De FBI-man vermoedt dat een van de teams verantwoordelijk is voor de moord op Allende's voormalige minister Orlando Letelier, in Washington.

De Amerikaanse paperassen die de Spanjaarden mochten inzien, zijn echter deels (soms grotendeels) onleesbaar gemaakt omdat de nationale veiligheid in het geding zou zijn. De Spaanse juristen hopen dat met het besluit van Washington meer beschikbaar te stellen, alles zichtbaar wordt. Bijvoorbeeld in het defensie-rapport van 15 april 1975, nu vol zwarte strepen, dat Pinochet aanwijst als de eigenlijke chef van de geheime dienst Dina. De formele Dina-baas, generaal Manuel Contreras, is onder druk van de VS als enige uit de periode-Pinochet veroordeeld en gevangengezet, voor de moord op ex-minister Letelier. Pinochet houdt vol dat hij niets wist van de Dina-operaties.

Washington heeft nu aangekondigd dat de archieven opengaan van de CIA en FBI over Chili, van defensie, buitenlandse zaken en de nationale veiligheidsraad plus privé-archieven van onder meer ex-president Gerald Ford (met veel geheime aantekeningen van Kissinger). “Openheid over schendingen van mensenrechten gaat boven nationale veiligheid”, zei James Rubin.

Human Rights Watch in New York sprak van 'een begin'. Maar de mensenrechtenorganistaie wacht af wat werkelijk wordt vrijgegeven. Volgens onderzoeker Peter Kornbluh, die alles weet van Amerikaanse overheidsarchieven, zijn er nog duizenden notities over Pinochets Chili. “De vraag is alleen of ze alle documenten beschikbaar komen, èn volledig.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden