Amerika straft, Europa aarzelt en Iran is niet onder de indruk

Een olietanker laadt ruwe olie op het Iraanse eiland Kharg in de Perzische Golf. Het is maar zeer de vraag of en hoeveel hinder de Iraanse oliehandel gaat ondervinden van de sancties. Beeld Bloomberg via Getty Images

De VS willen Iran straffen voor zijn nucleaire programma en steun aan terrorisme. Maar Iran zal zich niets aantrekken van de sancties. Europese bedrijven zitten intussen klem tussen de strenge Amerikaanse houding en hun eigen overheden, die de handel met Iran vooral willen voortzetten.

De Amerikaanse president Trump refereert graag aan zijn eigen successen, of ze nu hebben plaatsgevonden of niet. Naar eigen zeggen heeft hij alweer een klinkende overwinning behaald: “Iran is een heel ander land dan toen ik aantrad. Het wilde het hele Midden-Oosten overnemen, maar nu wil het alleen nog maar overleven.”

De naderende overwinning op Iran werd al vorige week aangekondigd. Geïnspireerd op en geheel in stijl van de Amerikaanse serie ‘Game of Thrones’, plaatste Trump op Twitter een foto van zichzelf met de boodschap: ‘Sancties komen eraan. 5 november.’

Een nieuw pakket strafmaatregelen werd maandag van kracht. De VS hopen met de sancties Irans invloed in de regio in te perken. De Amerikaanse buitenlandminister Mike Pompeo vatte het als volgt samen: “Iran blijft ofwel vechten om zijn binnenlandse economie in leven te houden, of het gaat door met het verkwisten van zijn rijkdommen in buitenlandse gevechten. Het zal niet de middelen hebben voor allebei.”

Amerika wil onder meer dat Iran zijn ‘militaire adviseurs’ (in de praktijk zijn dit gewoon militairen) terugtrekt uit Syrië en Irak, en zijn steun aan de Libanese militie Hezbollah stopzet. Maar het lijkt erop dat de Amerikanen de invloed van sancties overschatten.

Weinig invloed

De strafmaatregelen zullen weliswaar Irans economie treffen, maar de stand van de economie heeft doorgaans weinig invloed op Irans buitenlandse beleid. Niet alleen beschouwt Iran zijn aanwezigheid in Syrië en Irak als ‘vitaal belang’ vanwege de dreiging van Islamitische Staat (IS), ook is die aanwezigheid relatief goedkoop.

De Iraanse troepen verblijven op Syrische bases, en hoewel er meer dan tweeduizend Iraniërs bij de strijd zijn omgekomen (voornamelijk door IS en Israëlische luchtaanvallen) worden veel gevechtstaken uitbesteed aan sjiitische strijders uit Pakistan en Afghanistan. De oorlogsuitgaven zijn niet hoog en de Iraanse economie lijdt volgens een recent verslag van de denktank International Crisis Group dan ook nauwelijks schade door de operaties in Syrië en Irak.

De denktank stelt dat Iran wellicht juist assertiever wordt in de regio naarmate zijn economie meer schade lijdt en het regime zich meer bedreigd voelt. Ook kunnen de hervormingsgezinde politici, die aanvankelijk voorstander waren van onderhandelingen met de Verenigde Staten, worden overschaduwd door conservatievere en meer antiwesterse krachten.

Geen steun

Dat de Iraniërs een nieuw akkoord zullen sluiten met de Amerikanen, zoals Trump wil, lijkt dan ook uitgesloten. De Iraniërs gaan proberen om door de sancties ‘heen te breken’, liet president Hassan Rohani weten.

Hoewel Trump inderdaad zware sancties heeft ingesteld, staat Iran er nog altijd beter voor dan een aantal jaren geleden. Toen leed Iran onder internationale sancties, nu zijn het alleen Amerikaanse. Zelfs Groot-Brittannië (voorheen door Iran aangeduid als ‘kleine Satan’) en Frankrijk steunen de Amerikaanse sancties tegen Iran niet. Bovendien mag een aantal landen, zoals Zuid-Korea, Italië en India van de Amerikanen de handel in olie voorlopig voortzetten.

Tenslotte is Iran niet, zoals Cuba bijvoorbeeld, omringd door zee, maar heeft het zeven buren. Met aantal ervan heeft Teheran goede banden. In moeilijkere tijden wist Iran de internationale sancties te omzeilen, bijvoorbeeld via Turkije, maar deze keer rust er geen verplichting op andere landen zich eraan te houden.

Tussen twee vuren

Voor Europese bedrijven bijten de sancties juist wel. Zij zitten tussen twee vuren. De Verenigde Staten eisen dat ze zich neerleggen bij de Amerikaanse sancties tegen Iran die sinds gisteren volledig van kracht zijn. Maar de Europese Unie verbiedt hen te voldoen aan de ‘secundaire sancties’, die ook gelden als er helemaal geen Amerikaanse connectie is. Als voorstander van de nucleaire deal met Iran wil de Unie de handel met dat land overeind houden, ook al wordt het betalingsverkeer door Amerikaans toedoen ernstig beperkt. 

Veel banken, waaronder ABN Amro, Rabobank en ING, faciliteren het zakendoen in Iran niet meer. Brussel besloot daarom een nieuw eigen betaalsysteem te introduceren. EU-commissaris Federica Mogherini kondigde dat in september aan, na intensief overleg met Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, Rusland en China. Al deze landen willen de overeenkomst uit 2015 in stand houden, waarin staat dat Iran het nucleaire programma afbouwt in ruil voor economische groei. De VS stapten uit het akkoord, onder meer omdat ze Iran verwijten terrorisme te financieren.

De Amerikaanse sancties zijn nu ingesteld, maar het Europese betaalsysteem is niet klaar. Er is meer overleg nodig, staat in een verklaring van Brussel. Hoe het systeem eruit ziet, is onduidelijk. Mogelijk draait het om ruilhandel. 

Volgens de Financial Times is er onenigheid tussen de deelnemende landen over belangrijke details, zoals waar het betaalsysteem wordt ondergebracht. Ook zouden landen bang zijn voor politieke en economische gevolgen, als ze de VS tegen de schenen schoppen.

Daadkracht

De EU had meer daadkracht uitgestraald als het betaalsysteem op tijd was ontwikkeld, zegt Sebastiaan Bennink van Wladimiroff Advocaten, die zich heeft verdiept in de sancties tegen Iran. “Daarnaast is het de vraag of dat betaalmechanisme gaat werken. Europese bedrijven met grote belangen in de VS zitten in een spagaat. Als ze blijven handelen met Iran, kunnen ze grote problemen krijgen in Amerika. Ze zullen terughoudend zijn bij het gebruik van dit betaalsysteem.”

Ook EvoFenedex, de Nederlandse vereniging voor internationale ondernemers en exporteurs, vraagt zich af of een betaalsysteem op basis van ruilhandel ‘werkelijk een structurele oplossing biedt voor grote en kleine ondernemingen in de EU’.

De Amerikaanse minister van financiën Steven Mnuchin schrijft dat hij streng zal toezien op naleving van de sancties. “We tolereren geen banken, bedrijven of andere organisaties die onze acties willen omzeilen.” 

De schade kan groot zijn. ING kreeg in 2012 een boete van 619 miljoen dollar wegens overboekingen voor Cubanen en Iraniërs. De Franse bank BNP Paribas kreeg twee jaar later 8,9 miljard dollar boete wegens schendingen van Amerikaanse sancties. 

Om Europese bedrijven die problemen in de VS krijgen te helpen hun schade te verhalen, haalde de EU het ‘blokkadestatuut’ uit 1996 uit de kast, destijds opgesteld bij de Amerikaanse sancties tegen Cuba. EvoFenedex noemt de werking ervan ‘een groot vraagteken’. “Het is de vraag of EU-ondernemingen wel willen procederen tegen de VS en wat dat oplevert.”

Bedrijven die de Amerikaanse sancties accepteren, kunnen door de EU worden gestraft. “Maar er is nog nooit een Europees bedrijf gestraft op basis van dit statuut”, zegt Bennink. “De EU zet een instrument in dat nog niet heeft gewerkt.”

Lees ook:

Nieuw betaalsysteem moet Europese handel met Iran overeind houden

Europese bedrijven durven de Amerikaanse sancties tegen Iran niet te trotseren. De landen die de handel met Iran willen voortzetten, proberen dat te veranderen met een alternatief betaalsysteem.

Europa moet zich niets aantrekken van de Amerikaanse sancties tegen Iran

Het uiteendrijven van de geallieerde vrienden Europa en de Verenigde Staten komt treurig genoeg concreet tot uitdrukking in de Amerikaanse alleingang om de economische sancties tegen Iran te hervatten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden