Amerika's missie in de wildernis

Europeanen begrijpen niet welke rol religie in 'het meest fantastische land op aarde' speelt. Amerikanen geloven dat zij een uitverkoren volk zijn met een roeping en een missie in de wereldgeschiedenis. Een ondankbare taak als niemand inziet dat God zelf de VS heeft opgedragen om het Kwaad in de wereld te bestrijden.

De zwaar protestantse Engelsen die in de 17de eeuw naar de net ontdekte, geheimzinnige nieuwe wereld voeren, geloofden dat God zelf de wind in hun zeilen blies. Zij vertelden elkaar dat ze op weg waren naar het 'beloofde land' om de perfecte christelijke samenleving te stichten. Zo ontstond, nog vóór de dertien Amerikaanse koloniën gevestigd waren, de Amerikaanse religie, waar de Europeanen zich vandaag zo aan ergeren.

Bijna alle waarnemers van de moderne, Amerikaanse samenleving worden, al sinds Alexis de Toqueville's 'De democratie in Amerika' schreef in 1830, getroffen door de voorname rol die religie in het land speelt. Nog steeds is rond de negentig procent van de Amerikaanse bevolking lid van een van de vele religieuze genootschappen en het kerkbezoek is ondanks recente dalingen nog steeds hoog. Het sterkst komt het religieuze karakter van de Amerikaan echter tot uiting in de civil religion: de gedachte dat God een speciale bedoeling heeft met de VS, en dat Zijn wil via democratische verkiezingen gekend kan worden.

Aan boord van het schip de Arabella stak John Winthrop in 1630 een beroemde speech af over de aard van de missie waarop de christelijke avonturiers uit Engeland en Nederland zich hadden begeven: ,,Wij zullen zijn als een stad op een heuvel, de blikken van alle mensen zullen op ons gericht zijn''. Winthrop, puriteins gouverneur van de Massachusetts Company, founding father van New England en de held van Ronald Reagan en George W. Bush, zei daarmee dat de Amerikanen de rest van de wereld tot voorbeeld zouden zijn van de ware christelijke reformatie. Het zou niet alleen Engeland tot inkeer brengen, geloofde Winthrop, maar heel Europa zou inzien dat de weg van Amerika gevolgd diende te worden. Amerika werd met andere woorden gesticht om Europa te bekeren. De verwoede pogingen om het 'oude Europa' te bevrijden van verkeerde neigingen is dus zeker niet nieuw.

Er was wel één probleem bij dit grootse plan om Europa, via een vlucht uit Europa, te bekeren. Het theologische leerstuk van Gods ondoorgrondelijkheid en almacht zorgde voor onrust over het speciale verbond dat God met de gelovigen gesloten had. Weliswaar zou God zich natuurlijk aan zijn woord houden en zijn verbond met de nieuwe Israëlieten naleven, maar je wist het toch nooit helemaal zeker. Wie is de mens immers om over God en zijn plannen te oordelen?

Deze twijfel verlamde de Amerikanen niet. Natuurlijk zijn Gods wegen ondoorgrondelijk, zeiden zij, maar is Hij niet ook rechtvaardig en goed? Zij geloofden in een perfecte samenleving, het lichaam van Christus op aarde, die ieder mens verbond in liefde voor het geheel. Zij waarschuwden elkaar dat als zij er niet in zouden slagen om de vroomste samenleving op aarde te zijn, God hen zeker zou verdoemen. Maar als zij de utopie wel tot leven brachten en de altijd onvoorspelbare God lieten zien hoe puur van geloof ze allen waren, dan zou Hij wel genade tonen.

De Amerikanen beloofden dat zij trouw zouden blijven aan het oorspronkelijke christendom van Jezus en zijn discipelen. Zij verspreidden het woord en bekeerden de Indianen. Zij leerden hun kinderen dat er wel verschillen waren tussen mensen -arm en rijk, slim of dom, sterk en zwak- maar dat mensen gelijken zijn in de ogen van God. Zij geloofden dat de Geest in elk van hen kon komen, en daarom kozen zij de religieuze leiders uit hun midden. Het geloof dat je de wil van God kunt leren kennen via een democratische procedure vindt zijn wortels in deze leer van de protestantse congregaties.

Langzaam verbouwden de Amerikanen een van de centrale leerstukken van Calvijn. De vreeswekkende, onvoorspelbare God werd beetje bij beetje tot een God van de natie gemaakt, een God van wie je als Amerikaan op aan kunt, een God die over het land waakt. Deze Amerikaanse religie is bezeten door de gedachte aan een grens. Eigen aan de Amerikaanse 'missie in de wildernis', is het gevoel het onbekende tegemoet te gaan, niet bevreesd om de grenzen van de menselijke beschaving te overschrijden. ,,De mensheid wordt geleid tot voorbij de duisternis van deze wereld door het verlangen om te ontdekken en te begrijpen'', sprak president Bush na het verongelukken van de spaceshuttle Columbia. ,,Onze reis door de ruimte zal doorgaan.'' Ook ruimtevaart en sciencefiction horen bij de natuurlijke Amerikaanse neiging om grenzen te verleggen. De grens was ooit de oceaan en het daar dreigende einde van de wereld waar je van de wereld af zou vallen. Na de ontdekking van Amerika lag de grens in de wildernis waar 'heidense Indianen' woonden en satan vrij spel zou hebben gehad. Ook die grens verschoof steeds verder westwaarts, tot de Amerikanen het hele gebied tussen de Atlantische en de Stille Oceaan in handen hadden. De ontdekking en verovering van het heelal is dus slechts het voorlopig laatste hoofdstuk in het grote Amerikaanse verhaal, dat de schrijver D.H.Lawrence karakteriseerde als een vlucht voorwaarts de onbekende toekomst in, in de hoop het verleden achter je te kunnen laten.

Naast de geografische grenzen, waren er ooit ook duidelijke grenzen aan de macht. De Indianen hielpen de kolonisten aan voedsel om te overleven, zo machteloos waren de Amerikanen aanvankelijk. Met de tijd groeiden de kolonisten in aantal en werden de Indianen uitgemoord, als ze al niet stierven aan ziektes en de alcohol die de Europeanen met zich mee hadden gebracht. De macht van de Amerikanen groeide, en aan het einde van de 18de eeuw eisten zij onafhankelijkheid van de Britse troon. Deze Amerikaanse revolutie zou de slaperige puriteinse koloniale samenlevingen van weleer omtoveren tot de Verenigde Staten van Amerika, een van de meest dynamische centra van economische bedrijvigheid in de wereld van de 19de eeuw.

De Amerikaanse Revolutie zorgde, anders dan de Franse, niet voor een radicale breuk met het religieuze verleden. Het aantal evangelische kerkgenootschappen groeide aan het begin van de 19de eeuw gestaag, waaronder ook de Methodist Church, de kerk van George W. Bush. Hun boodschap was nog positiever: als je maar wilt, als je maar gelooft, is alles mogelijk. Dit optimisme was begrijpelijk. De bezeten zoektocht van ieder individu naar het geluk in het hier en nu, een gruwel in de ogen van de puriteinen, had voor een ongekende macht en welvaart gezorgd. Niemand leek de bedrijvigheid in dit gigantische land nog te kunnen beheersen. Toch zorgde een 'onzichtbare hand' ervoor dat al deze individuen een zekere richting opgeduwd werden. De verlichtingsgedachte van vooruitgang via de liberale democratie en de christelijke gedachte van voorbestemming kwamen zo samen te vallen. De Amerikaanse religie werd nog sterker een religie van de moderniteit. De progressieve Amerikaanse natie was voorbestemd voor militaire, wetenschappelijke en economische vooruitgang.

De macht van de Amerikanen bleef maar groeien, en de grens kwam maar niet in zicht. Na twee wereldoorlogen was de veelgehoorde uitdrukking in de VS dat Amerika 'volwassen' was geworden. De dertien koloniën waren uitgegroeid tot een wereldmacht, en de aanvankelijke missie in de wildernis was uitgegroeid tot een wereldwijde missie. De Amerikanen hadden de wereld bevrijd van Hitler, nu zouden zij de wereld bevrijden van Stalin. Toen dat slaagde, en de wereld daadwerkelijk bevrijd werd van het communistische 'rijk van het kwaad', was het doel van de missie even onduidelijk, totdat in de strijd tegen het terrorisme en die tegen de 'as van het kwaad' een nieuw doel gevonden werd.

Macht is voor Amerikanen geen doel in zichzelf. ,,De Amerikaanse vlag staat voor meer dan onze macht en onze belangen'', zei president Bush tijdens de tweede speech voor de State of the Union. ,,Terwijl ons land militairen stuurt en allianties bouwt om de wereld veiliger te maken, dienen wij als gezegend land onze roeping niet te vergeten: de wereld beter te maken.''

De missie is op een moeilijk punt gekomen. Het oude Europa blijkt nog even lastig te bekeren tot het Amerikaanse geloof in goed en kwaad. Nieuwe vijanden en wildernissen zijn opgedoemd voor het Amerikaanse geestesoog, maar in plaats van bewondering, oogst 'de stad op de heuvel' onbegrip en haat. En dat terwijl de apocalyptische dreiging van suïcidale terroristen -in de duisterste scenario's door 'schurkenstaten' van moderne massavernietigingswapens voorzien- geen onderdeel mag zijn van het optimistische geloof van de Amerikanen. ,,Een toekomst met verschrikkelijke dreigingen is geen toekomst'', zei Bush. Deze missie streeft naar een happy end, en daarom is deze ook zo goed. Europa zou deze missie ook moeten volgen, hoe onvoorspelbaar de afloop ook moge zijn. God staat aan onze kant, zeggen de Amerikanen. Zien jullie dat na vierhonderd jaar nog steeds niet?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden