Amerika's ambassadeur in de Koude Oorlog

In zijn salon in Moskou klonk de muziek van dissidente kunstenaars, een rustpunt te midden van spionage.

Het ritselde van de spionnen in zijn Amerikaanse ambassade in Moskou. Terwijl president Ronald Reagan de communistische vijand uitdaagde met grote woorden en plannen voor 'Star Wars', nam het Kremlin zijn toevlucht tot ongekende spionage. Niets leek meer veilig in de omgeving van ambassadeur Arthur Hartman.

Kort na zijn aantreden in 1981 als Amerikaans vertegenwoordiger in de Sovjet-Unie, werd ontdekt dat het beton voor een nieuwe ambassade in Moskou was doorvlochten met afluisterapparatuur. De stalen staven in het beton dienden als antennes.

De Amerikanen hadden ermee ingestemd dat de Russen betonblokken zouden leveren voor de nieuwe ambassade. Maar ze hadden geen idee van de technische voorsprong die de geheime diensten van de Sovjet-Unie hadden. Het vernuft dat in de blokken verborgen zat, kon met de gangbare controles niet worden opgespoord. Later bleek dat zelfs de typemachines werden afgeluisterd: aan de klank van de toetsen probeerden de spionnen te horen welke letter werd aangeslagen.

Voor de rest leek het communistisch bewind verzwakt, met een haperende economie en een afmattende invasie van Afghanistan. De nieuwe Amerikaanse president Ronald Reagan hakte met woorden in op het Kremlin.

Ambassadeur Hartman was een vakdiplomaat.Na zijn rechtenstudie aan de universiteit van Harvard, ging hij bij het ministerie van buitenlandse zaken werken. Hij diende vooral in bevriende Europese landen en in 1977 benoemde de Democratische president Jimmy Carter hem tot Amerikaans ambassadeur in Parijs.

Hij leek het toonbeeld van diplomatie, die nooit direct in de aanval ging. Door beleefd vragen te stellen kon hij onhoudbare posities op een elegante manier onderuit halen. Nadat de Republikeinse president Reagan hem in 1981 had benoemd in Moskou, bleek hij ook daar in gespannen verhoudingen het gesprek gaande te houden. Hij bleef er twee keer zo lang als gebruikelijk, tot 1987. In die periode maakte hij vier Sovjetleiders mee: van Leonid Brezjnev in zijn nadagen tot Michail Gorbatsjov met zijn hervormingsideeën.

Door die opeenvolging van topfiguren leek het Kremlin soms wankel, maar de geheime diensten werkten op volle toeren. Nadat de bouw van de nieuwe Amerikaanse ambassade was stilgelegd, doken er steeds weer nieuwe spionagekwesties op. In de jaren 1983 en 1984 werden een recordaantal Sovjetspionnen in de VS gearresteerd. In 1986 zette Washington 25 Sovjetdiplomaten het land uit.

Het Kremlin sloeg terug met een verbod voor Sovjetburgers om voor de Amerikaanse ambassade te werken. Ruim honderd mensen verloren hun baan daar, en de ambassadeursvrouw Donna moest voortaan zelf koken voor diplomatieke ontvangsten. Hartman moest zijn dienstauto zelf besturen. Hij werd nooit bij iemand thuis uitgenodigd.

Wel probeerde hij culturele contacten te leggen in Moskou, het liefst met dissidente kunstenaars. Zijn residentie werd een culturele salon. De pianist Vladimir Horowitz, die na zestig jaar terugkeerde naar zijn geboorteland, kreeg in 1986 onderdak bij Hartman.

Een andere pianist, de jonge Rus Vladimir Feltsman, die geen toestemming meer kreeg om op te treden in de Sovjet-Unie nadat hij een uitreisvisum had aangevraagd, gaf enkele recitals in de ambtswoning van Hartman. Vlak voor een van die optredens bleken de snaren van de vleugel te zijn doorgesneden. Hartman wist toch te regelen dat Feltsman naar Amerika mocht emigreren.

Ondertussen bleef er op zijn thuisfront in Washington kritiek klinken op de spionage-affaires, tot het einde van zijn termijn toe. Twee van de 28 Amerikaanse mariniers hadden het aangelegd met Russische vrouwen, tegen alle beveiligingsregels in.

Hartman betwijfelde of de spionnen echt gevoelige informatie hadden onderschept. Maar als dat wel zo was, dan was er nog geen man overboord, zei hij. "Dan hadden ze ontdekt dat we hun de waarheid vertelden."

Twee jaar na zijn vertrek werd de Koude Oorlog officieel beëindigd en na nog eens twee jaar viel de Sovjet-Unie uiteen.

Arthur Adair Hartman werd geboren op 12 maart 1926 in New York City. Hij stierf op 16 maart 2015 in Washington DC.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden