Amerika is sterk, Europa zwak

Amerikaanse commentatoren snappen die 'ondankbare Europeanen' niet meer. Wat drijft hen? De meesten schrijven de kloof tussen de oude Atlantische partners toe aan de zwakheid van Europa. Maar een kleine kring blijft juist Europa's potentiële macht als oorzaak zien. Niet Amerika handelt vaak op eigen houtje, maar Europa. ,,Het probeert al jaren Amerika in een hoek te drukken.''

Amerika lijkt het echt gehad te hebben met Europa. De afgelopen weken waren het niet alleen de conservatieve media die Europa grof aanpakten, ook vooruitstrevende kranten en tijdschriften beschreven het eeuwig jonge, viriele Amerika -dat het kwaad bij de naam durft te noemen en aanpakt- met als tegenbeeld: die Franse, Duitse en Belgische laffe mietjes. Europa krijgt hem militair gewoon niet langer omhoog. Het is het land van de EUnuchen.

Die beelden zijn voor een belangrijk deel versimpelingen van het geruchtmakende essay 'Macht tegenover Zwakheid', van de Amerikaanse publicist Robert Kagan, verbonden aan de Carnegie Endowment for Peace-denktank. Laten we ophouden elkaar wijs te maken dat Amerikanen en Europeanen zoveel gemeenschappelijks hebben, stelt Kagan, een deskundige op het gebied van de diplomatieke betrekkingen. Amerika en Europa zijn gewoon verschillend. In een verwijzing naar een populair boek over hoe vrouwen en mannen elkaar nooit begrijpen, schrijft hij hoever ze uit elkaar liggen: Amerikanen komen van Mars (zijn mannelijk dus), de Europeanen komen van Venus.

Eigenlijk vindt Kagan de Europeanen benijdenswaardig. Na zoveel bloedvergieten in twee wereldoorlogen hebben ze eindelijk vrede. Ze zijn de oorlog voorbij, dankzij de Amerikanen die het vuile werk voor hen opknappen. Die mogen de poorten van het Europese posthistorische paradijs bewaken. Maar uiteindelijk staan de Europeanen toch buiten de echte, harde wereld. En ja, ze zijn heel zwak.

,,Kagan heeft de wereld een slechte dienst bewezen met dat beeld'', zegt John Van Oudenaren, toegevoegd hoogleraar aan het Europa Instituut van de Johns Hopkins Universiteit in Baltimore. Hij is oud-onderzoeker van de gezaghebbende Amerikaanse denktank Rand. ,,Het is erg pakkend om Amerika en Europa als Mars en Venus tegenover elkaar te zetten. Maar daarmee is een hele reeks denigrerende opmerkingen in gang gezet'', meent de Amerikaan wiens grootouders uit Nederland kwamen. ,,Minister van defensie Donald Rumsfeld heeft daaraan nog bijgedragen met zijn ongelukkige opmerkingen over het Oude en het Nieuwe Europa. Fransen en Duitsers hadden daar boven moeten staan, maar ze reageerden er helaas juist fel op.''

Volgens Kagan zijn de West-Europese landen door hun eenwording, waarbij ze een groot deel van hun soevereiniteit aan de Europese Unie afgestaan hebben, verleerd om in termen van macht te denken. Zij leven in een door hen zelf in stand gehouden wereld van wetten, regels en internationale samenwerking. 'EUtopia', wordt dat in de VS smalend genoemd. Alleen Amerika beseft, als echte natiestaat, nog altijd dat vrijheid uiteindelijk afhangt van militaire macht. Europa werd multilateraal, schrijft Kagan, omdat het te zwak is geworden om nog unilateraal op te treden, zoals Amerika.

Kagan onderkent dat Europa wel degelijk óók een eigen karakter zoekt, een eigen groot project. Europa is al langer een economische gigant, met zijn euro, zijn uitbreiding naar Oost-Europa en de poging een Europese 'grondwet' te schrijven. Vanzelfsprekend definieerde dat nieuwe Europa zich begin jaren negentig als de tegenpool van de VS. Maar volgens Kagan is dat idee van Europa als tegenmacht sindsdien een stille dood gestorven. ,,Een misvatting'', meent Van Oudenaren. ,,Veel Amerikanen willen maar niet zien wat voor een enorme drive er achter dat idee zit.''

,,Het leeft nog volop, bij de Fransen, Duitsers, Belgen, bij de Europese Commissie, het Europees Parlement en bij een hele cluster maatschappelijke organisaties in Brussel. Ze geloven nog in de roeping van Europa in de wereld. Lees de toespraken maar na van de Belgische minister van buitenlandse Louis Michel uit de tijd dat zijn land EU-voorzitter was. Net als de Amerikanen nu doen, benadrukt hij hoezeer Amerika en Europa intussen van elkaar verschillen. Bij hem lijken de Verenigde Staten en Europa geen deel meer uit te maken van een dezelfde beschaving.''

Al heeft het geraas over Europese slapjanussen nu de overhand in de Amerikaanse media, ook in de VS zelf leeft het idee van Europa als tegenmacht nog steeds. Vooral George Kupchan, oud-adviseur van president Clinton, en nu hoogleraar aan de Georgetown University in Washington, is daarvan de grote vaandeldrager. Hij schreef vorig najaar nog dat de Europese Unie ,,onvermijdelijk Amerika's grootste tegenstander wordt. De botsing der beschavingen wordt niet die tussen het Westen en de rest, maar die tussen de VS en Europa.''

Maar voorlopig schommelt de EU in elk geval nog tussen zwakheid en macht in, zo erkent Van Oudenaren. ,,De voortdurende hervormingen binnen de Europese Unie zorgen voor interne spanningen. Daarbij heeft de Europese Commissie problemen om de lidstaten te dwingen de internationale verplichtingen na te komen, zoals over genetisch veranderde voeding en eerder de bananen. Dat heeft de EU op handelsgebied zeer wisselvallig en onbetrouwbaar gemaakt. Om dat onvermogen dan weer te verbloemen zette de Commissie agressief de aanval in op de VS. Dat lokte een hele serie tegenaanvallen en nieuwe vergeldingsacties uit en zette organen als de Wereldhandelsorganisatie WTO onder enorme druk.''

Ook in andere internationale fora koos dat zichzelf zoekende Europa voor de aanval, aldus Van Oudenaren. ,,Ik geloof niet in dat beeld van het multilaterale Europa, waarin vele landen eendrachtig samenwerken. Dat voert de EU misschien wel in haar vaandel, maar in de praktijk was Europa er vaak op uit de VS in de hoek te zetten. Europa had met een beetje toegeven een Internationaal Strafhof kunnen krijgen dat president Clinton had kunnen aanvaarden. En een verdrag op de verspreiding van landmijnen.''

En Kyoto dan, het klimaatverdrag waar de VS zelf niet wilden ondertekenen? ,,Deze Amerikaanse regering heeft dat totaal verkeerd aangepakt door er plots uit te stappen. Maar in de onderhandelingen daarvoor heeft de Europese Unie zijn uiterste best gedaan om Amerika te isoleren. De EU zegt dat ze internationale akkoorden wil, maar ze maakt misbruik van haar oververtegenwoordiging in zulke vergaderingen. Ze verzamelde steeds een 'coalitie van bereidwillige landen' om zich heen -nu Amerika dat doet heeft dat unilateralisme- en zette de VS dan voor het blok. Allemaal om het eigen externe profiel vorm te geven. Maar hoe kun je een universeel strafhof hebben zonder de drie grootste landen van de wereld: China, India en de Verenigde Staten?''

Wat Europeanen ook mogen zeggen: de breuk van het Westen heeft weinig van doen met George Bush, vindt Van Oudenaren. ,,Ik geef onmiddellijk toe dat hij in het begin onhandig opereerde en dat zijn retoriek soms té is. Maar zijn keuze voor wat minder eurocentrische politiek was volgens mij de enig juiste, ook voor Europa zelf. Clinton bemoeide zich te veel met Europa. Hij hield de illusie op dat wat goed was voor Europa, vanzelf goed was voor Amerika. Bush neemt wat meer afstand. Hij accepteert dat de belangen soms uiteen lopen en dat Europa soms een eigen kijk heeft.''

,,Washington sprak dan ook vanaf het begin van een 'coalitie van bereidwilligen' in het conflict rond Irak. Ze hield er tevoren rekening mee dat enkele EU-landen niet mee zouden willen doen. Maar iedereen, van de haviken tot de duiven, is compleet verrast dat Frankrijk en Duitsland het op een krachtproef aan willen laten aankomen. Ik denk dat het als een zeer uitgekiende poging van de Franse president Chirac is begonnen om weer dat idee van het Europa als de tegenkracht onder de aandacht te brengen.''

,,Dat leek opportuun nu de Europese Conventie bezig is met het opstellen van een grondwet en het beraadslagen over de politieke toekomst. Misschien wilde Chirac meteen ook de nieuwe EU-leden in Oost-Europa tot een keus dwingen. Maar ik denk dat de zaak gaandeweg uit de hand is gelopen. Amerika zo provoceren, heeft zijn prijs. Ik denk dat hij gewoon gek geworden is.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden