Ambassadrice voor Vincent

Vrouw van Theo van Gogh maakte Vincents aardappeleters, zonnebloemen en zelfportretten wereldberoemd

Ze hadden al veel gehoord over elkaar , maar van een echte ontmoeting kwam het pas in mei 1890 in Parijs. Johanna van Gogh-Bonger (1862-1925), echtgenoot van kunsthandelaar Theo, was begin dat jaar bevallen van een zoon die naar haar schilderende zwager was genoemd: Vincent Willem. En in haar appartement in de Franse hoofdstad was ze omringd door het onverkoopbare werk van de getormenteerde kunstenaar. In de eetkamer hing bijvoorbeeld 'De aardappeleters' uit zijn Nuenense tijd, in de zitkamer het in Arles gemaakte 'De sterrennacht'.

Johanna had zich een heel andere voorstelling gemaakt van de broer van haar echtgenoot: "Ik had verwacht een zieke te zien, en voor mij stond een stevige, breedgeschouderde man met een gezonde kleur, een vrolijke uitdrukking en iets vastberadens in zijn voorkomen ... . Hij is volkomen gezond, hij ziet er veel sterker uit dan Theo, was mijn eerste gedachte."

Vincent beschreef Johanna in een brief aan een van zijn zussen als "een en al gezond verstand en goede wil". In een brief aan Theo en Jo(hanna) prees hij haar ruimhartigheid: "Ik was bang - niet heel erg - maar toch wel een beetje - dat ik een bedreiging voor jullie vormde omdat ik op jullie kosten leef - maar de brief van Jo is voor mij het levende bewijs dat jullie heel goed beseffen dat ik van mijn kant net zo hard werk en ploeter als jullie."

Acht maanden later waren de twee broers allebei dood. Vincent stierf nog die zomer aan de gevolgen van een schotwond. Door hemzelf toegebracht of, zoals de biografen Steven Naifeh en Gregory William Smith suggereerden in hun in 2011 verschenen biografie van de schilder, door twee lokale jongens.

Theo werd na het overlijden opgenomen in een krankzinnigengesticht en bezweek begin 1891 aan de gevolgen van syfilis.

Schrijfster Silke Riemann uit Berlijn en de tegenwoordig vanuit München opererende Nederlandse filmregisseur Ben Verbong (bij ons onder meer bekend van 'Het meisje met het rode haar' en 'De kassière') schreven samen 'Johanna. De vrouw die Vincent van Gogh beroemd maakte'. Verbong heeft plannen om het leven van de echtgenote en weduwe van Theo te gaan verfilmen.

De titel van het boek kozen de auteurs niet voor niets. De twee zijn ervan overtuigd dat de wereld zonder Johanna van Gogh-Bonger de zelfportretten, zonnebloemen, irissen, aardappeleters niet gekend had. Ze streven naar eerherstel voor de vrouw die volgens hen te vaak is weggezet als een jaloerse en kleinburgerlijke echtgenote, die Theo's financiële steun aan Vincent vooral bevocht. In werkelijkheid steunde ze haar man en zijn dromen. Na de dood van haar zwager en haar echtgenoot zette ze zich nog actiever in voor de zaak van de kunst. Zij was de drijvende kracht achter de grote Vincent van Gogh-expositie in het Stedelijk Museum in Amsterdam in 1905.

Johanna was het ook die uiteindelijk de brieven met de wereld deelde. Bewust op een later moment, schreef ze in het voorwoord van de eerste uitgave: "Het zou een onbillijkheid zijn geweest jegens den doode, belangstelling te wekken voor zijn persóón, eer het werk waaraan hij zijn leven gaf, erkend werd en gewaardeerd zooals het verdiende. Vele jaren zijn verloopen eer Vincent als schilder erkend is; thans kan men hem als mensch leeren kennen en begrijpen." De niets verhullende blik die de correspondentie bood op de gedrevenheid en ideeën van de schilder, maar ook op zijn worsteling met het leven en het kunstenaarschap droegen bij aan een nog grotere faam voor Vincent van Gogh.

Leo Janssen, Hans Luijten en Nienke Bakker droegen in 2009 zorg voor een zesdelige wetenschappelijke uitgave met alle 903 brieven. Zij zijn nu ook verantwoordelijk voor 'De kunst van het woord', een bloemlezing met een beter behapbaar aantal, zijn 265 'mooiste' brieven. Die zijn nog altijd goed voor ruim duizend bladzijden. Het is een oogstrelend mooie uitgave, rijk geïllustreerd met schetsen en originele brieven.

Riemann en Verbong lijken met hun boek al een beetje een voorschot te nemen op de mogelijke film. Ze kiezen niet voor een historisch volkomen verantwoorde biografie. 'Johanna' is een vie romancée. Dat kan. In hun epiloog maken de auteurs bovendien duidelijk waar ze -los van allerlei verzonnen dialogen- voor hun versie van het verhaal de feiten geweld hebben aangedaan.

Ook aan Vincent van Gogh werden eerder zulk soort boeken gewijd. De vermaardste daarvan, Irving Stone's roman 'Lust for life' (1934), in 1956 op het witte doek gebracht met Kirk Douglas in de titelrol, was na de ruime aandacht voor Vincents schilderijen en brieven een volgende stap in de heiligverklaring van de kunstenaar. Het werk van Riemann en Verbong zal daar in het geval van Johanna een film voor nodig hebben die heel veel beter is dan het boek. 'Johanna' komt niet verder dan een nogal clichématige, eendimensionale vertelling vol bordkartonnen personages.

Dat levert krommetenenromantiek op zoals in deze passage, nadat Theo van Gogh Johanna heeft gevraagd met hem mee te gaan naar Amerika: "Als dit in een roman gebeurde, zou het volstrekt ongeloofwaardig zijn, dacht Johanna. Na slechts een paar ontmoetingen wilde deze man zijn leven met haar delen en haar verantwoordelijk maken voor zijn geluk. 'Ik ben ... volkomen verrast ... verbijsterd en ... Ik kan niet. Nu niet', stamelde ze."

En wat te denken van de zin "De volgende weken bloeide ze op, als de rododendron in de tuin na de winter"?

Een wat minder eendimensionaal portret van Johanna is wellicht aanstaande. Hans Luijten, een van de bezorgers van de brievenbloemlezing 'De kunst van het woord', werkt aan een biografie over haar. Als een van de hoofdverantwoordelijken voor de postume erkenning van Vincent van Gogh verdient ze zo'n boek.

Voor die tijd komt kunsthistoricus Willem Jan Verlinden al met een boek over drie andere vrouwen in het leven van de schilder. In januari 2015 verschijnt zijn 'De zussen van Van Gogh'.

Silke Riemann & Ben Verbong: Johanna. De vrouw die Vincent van Gogh beroemd maakte. Een vieromancée. Vertaald uit het Duits door Janneke Panders. Balans; 222 blz. euro 18,95

Leo Jansen, Hans Luijten & Nienke Bakker (bezorging): Vincent van Gogh. De kunst van het woord. Zijn mooiste brieven. Carrera/Van Gogh Museum; 1032 blz. Tot 1 januari 2015 euro 29,95, daarna euro 35

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden