Ambassadeurs van de wadden

Schippers van zeilschepen moeten ambassadeurs van de wadden worden. Gewapend met kennis over de gespikkelde dieseltreinworm en de dodelijke gevolgen van zwerfafval, gaan zij de onwetendheid bij hun vaargasten te lijf. Hoe dicht mag je eigenlijk bij een zeehond komen?

Stormvogelexpert Jan Andries van Franeker rammelt met een buisje. Het zit vol plastic - tientallen witte, gemeen puntige stukjes. Zo'n buisje bevat de maaginhoud van één stormvogel, legt Van Franeker uit. Bijna alle stormvogels snacken per ongeluk plastic, wijzen de andere buisjes uit: het dopje van een tube lijm, een verfrommeld plastic zakje, een stuk schuimrubber, een knoop. Al dat plastic in hun maag leidt tot de dood, hoewel die lang op zich kan laten wachten.

De schippers in de Juttershut van het maritiem museum hebben net aandachtig naar Van Franeker geluisterd. Hun werk is het zeilen met groepen op de Waddenzee, de chartervaart. Ze beginnen meteen te fantaseren hoe ze een vogelmaag kunnen gebruiken bij de voorlichting van meevarende gasten: "Eigenlijk zouden we allemaal zo'n buisje moeten namaken, gewoon omdat we het dan zo goed kunnen laten zien", stelt Marianne van der Linden voor. "Een buis met de maaginhoud van een kind, dan komt het wel aan", oppert een ander.

De zeelui volgen een cursus voor duurzame chartervaart 'Wad is Wad?' De Vereniging voor Beroeps-chartervaart (BBZ) organiseert de cursus, samen met de waddenvoorlichters van Ecomare op Texel. De schippers zijn creatief, maar ook kritisch. Want wat is duurzaam dan? Zijn ze dat niet al lang?

De schippers moeten gehaaide docenten worden, om de aandacht vast te kunnen houden van de grote groepen middelbare scholieren die ze meenemen het wad op. In twee dagen leren ze van alles over het ontstaan van de Wadden, de vissen en vogels, de regels op de Waddenzee en de desastreuze gevolgen van zwerf-afval op zee.

De bedoeling is dat de schippers de kennis die ze hier opdoen, overbrengen op hun gasten, zegt Jaap Baalbergen, directeur van de BBZ. "Als je die ondernemers vertelt hoe mooi het gebied is, vertellen zij dat ook weer verder." Uiteindelijk moeten de schippers een soort ambassadeurs van de Wadden worden, die met hun gidsende rol ervoor zorgen dat iedere waddentoerist respectvol met het gebied omgaat.

Schippers van de bruine vloot, de charterschepen, moeten extra voorzichtig zijn omdat ze geregeld droogvallen. De zeilschepen met hun platte bodems kunnen blijven liggen als de zee zich terugtrekt. De gasten mogen dan rondwandelen over de wadbodem, een kwetsbaar ecosysteem, waar vogels voedsel verzamelen en zeehonden uitrusten. "Zodra je op zo'n plaat ligt, stuiteren de kinderen over boord, en dan moet je ze wel duidelijk maken dat ze niet gaan lopen voetballen en schreeuwen", vertelt cursist Peter Faber.

Faber kijkt mijmerend uit over het wad, tijdens het wadloopgedeelte van de cursus. Het is nog vroeg, koud en mistig. Een eenzaam zeilschip ligt stil aan de horizon, drooggevallen.

De schipper neemt een trekje van zijn pijp. "Ik heb wel wat leuke didactische trucs geleerd. Als je bijvoorbeeld een groep hebt die heel druk is, dan moet je ervoor zorgen dat ze even op zichzelf zijn. Laat ze niet meer naar elkaar kijken, maar zich afwenden en uitkijken over het wad. Daar worden ze rustig van."

Alle beroepsschippers en hun gasten moeten zich houden aan de Waddencode, een reeks gedragsregels die het wad beschermen. Als beroepsschippers zich aan die erecode houden, kunnen ze er zeker van zijn dat de Waddenzee openblijft voor het toerisme, legt Baalbergen uit. "De Waddenzee is een kwetsbaar gebied, dat weten we. Maar hoe ga je daarmee om? Of je zet er een hek omheen - dat is het veiligst - of je zorgt ervoor dat mensen er voorzichtig mee omgaan."

Soms voelt het raar dat de al milieubewuste zeilvaarders een cursus nodig zouden hebben. "Ik zéil alles", zegt schipper Erik Hulsman - golvend zwart haar, oorring - met trots. Als er geen wind is, past hij de route aan, of blijft hij in de haven. In tegenstelling tot andere schippers - spottend 'de buschauffeurs' genoemd - die rustig op de motor naar het volgende eiland tuffen. De charteraars voelen zich soms het braafste jongetje van de klas. Ze ergeren zich aan de rondvaartboten die zeehondentochten organiseren en daardoor dagelijks dicht bij de rustplaatsen van zeehonden komen. "Ik heb wel eens gezien dat ze met zo'n boot tot vlak naast de plaat scheurden, en met hun twee verdiepingen zo ongeveer over de plaat heen hingen. Die zeehonden schrokken zich kapot en schoten alle kanten op", zegt ex-schipper Peter Fokkens verontwaardigd. "Ik vind het met twee maten meten als die jongens daar niet op worden aangesproken."

Wie de Waddencode of andere regelgeving overtreedt, kan gepakt worden door de twee bijzondere opsporingsambtenaren van de Waddenzee, Niels Ultzen en Eelke Boersma, die tijdens de cursus ook college geven. Ze zien het probleem wel, maar benadrukken dat ze niet overal tegelijk kunnen zijn. "Voor een bekeuring heb je heterdaad nodig."

De Waddencode zit er goed in, ook bij de minder ervaren schippers. "Als ik ga droogliggen, wacht ik echt altijd tot de vogels klaar zijn met eten, en dan ga ik pas met mijn groep het wad op", zegt de jonge schipper Bervan Parys met zijn gele laarzen in de blubber. Ook de scheepshond moet zich maar aanpassen. "Als ik ga droogvallen, dan krijgt mijn hond niets te vreten. Wat er niet in gaat, komt er ook niet uit", voegt Flo Hartzuiker toe.

Hartzuiker is een van de twee deelnemers die volgend seizoen gaan zeilen op een schip met een Green Key: het keurmerk voor duurzame chartervaart. Wie een Green Key wil voeren, moet verplicht op waddencursus. Maar het gros van de deelnemers is helemaal niet van plan een Green Key aan te vragen. Vaak doen ze al van alles om hun schip duurzamer te maken, maar niet genoeg voor een certificaat (zie kader).

Toch valt er nog veel bij te spijkeren. Hoewel ze het hele vaarseizoen doorbrengen op het wad, hebben de schippers weinig verstand van het dierenleven onder het wateroppervlak. Onder begeleiding van Pierre Bonnet van Ecomare sjokken ze door een dikke laag slik op het wad aan de noordkust van Texel. Bonnet geeft uitleg over typische wadbeestjes als nonnetjes, zeedruiven en de gespikkelde dieseltreinworm.

"Het is verbijsterend hoe weinig ik weet", zegt schipper en vaarinstructeur Ruud den Hartog, gehuld in een grote, harige fleecetrui. "Ik ben toch meer een techneut." De schippers moeten zelf een lesje geven, zoals ze dat ook aan een groep op het wad zouden doen. Deelnemer Marianne van der Linden weet wel hoe ze die kinderen moet boeien. Ze heeft zelf een vaarschool die ook wadcursussen aanbiedt. "Je zegt gewoon: we gaan het hebben over seks op het wad. Dan gaan ze allemaal mee. En dan ga je ze uitleggen hoe dat werkt, als je een vaderkokkel en een moederkokkel hebt, hoe daar dan kinderkokkeltjes van komen."

"Ah, wadporno", roepen de andere schippers goedkeurend.

Flo Hartzuiker harkt met zijn schepnet een blauwe plastic fles uit de zee: "Deze bijvoorbeeld, als die zich wil voortplanten, gaat hij net zo lang door totdat hij een rode fles tegenkomt, en daar komen dan kleine flesjes van. Kleine paarse flesjes."

Hartzuiker en de andere jonge schippers grinniken er even om, en hij wil de fles teruggooien.

"Die moet je niet weggooien, die moet je meenemen", roept een cursist. "Oja", klinkt het schuldbewust.

Iedereen kan de training volgen...
... als het aan de Stichting Waddencentra ligt. Wegens het succes van de waddencursus voor schippers willen Ecomare en de Waddencentra een cursus aanbieden voor álle watersporters, van kajakker tot wadloper tot jachtvaarder. De cursus zal bestaan uit een verkorte versie van de Wad is Wad?-training voor schippers. Een dagdeel college over het ontstaan van het wad en de planten en dieren, en een dagdeel het wad op onder begeleiding van deskundigen. Dit voorjaar moet blijken of het Waddenfonds geld beschikbaar stelt voor dit project. De training kan dan vanaf volgend voorjaar worden gegeven in de Waddencentra, eerst op Texel en later op alle Waddeneilanden.

Waddencode voor vaargasten
Ga pas van boord als foeragerende vogels zijn verdwenen

Blijf als groepje dicht bij elkaar, waaier niet uit

Als de vogels opvliegen, komt u te dichtbij

Houd extra afstand van grote vogels, zoals wulp en lepelaar

Blijf uit de buurt van rustende zeehonden

Zodra één zeehond zijn kop opsteekt, komt u te dicht bij de groep

Houd uw hond altijd aangelijnd

Geen harde muziek, radio of marifoon

Gooi geen afval overboord

Niet vliegeren. Een vogel ziet een vlieger aan voor roofvogel

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden