Altijd te veel daders

Alex Boraine was de tweede man onder aartsbisschop Tutu bij de Zuid-Afrikaanse Waarheids-en Verzoeningscommissie. Sinds die tijd reist hij de wereld rond om te adviseren over 'herstellende' gerechtigheid versus strafrecht.

Hij lijkt meer op een statige Brit dan op een Zuid-Afrikaan. Met zijn rustige stem doceert Alex Boraine moeiteloos uren over de verschillende soorten recht, waarbij een opkomende democratie baat kan hebben na een lange periode van dwang en dictatuur.Boraine was voorzitter van de Methodistenkerk in Zuid-Afrika en twaalf jaar lang oppositielid in het parlement tijdens de apartheid. Tot 1986, toen hij terugtrad en de weg van het politieke onderhandelen insloeg. Tegenwoordig doceert hij recht in New York en woont hij in Kaapstad. Met medewerkers van zijn organisatie Justice in Transition (Gerechtigheid in Overgang) reisde Boraine afgelopen jaar naar Irak, Afghanistan, Peru, Liberia, Paraguay, Ghana en Sierra Leone. Inmiddels bestaan er wereldwijd 27 waarheidscommissies.

Zuid-Afrika was in 1995 niet het eerste land dat, op zoek naar gerechtigheid, een waarheids-en verzoeningscommissie (TRC) installeerde. In Latijns-Amerika en in Oost-Europa waren ook al stappen in die richting gezet.,,Maar wij waren wel het eerste land waar alle zittingen openbaar waren. Tot die tijd kwam er aan het eind van de rit een rapport naar buiten. In Zuid-Afrika kon iedereen 2,5 jaar lang op tv en radio volgen hoe de speurtocht naar waarheid zich dag na dag ontvouwde.”

Een andere bijzondere invulling van de TRC in Zuid-Afrika was dat niet alleen daders en slachtoffers konden getuigen. Op speciale hoorzittingen kwamen ook beroepsgroepen als leger, politie, media, ondernemers en juristen aan bod om over hun rol in de apartheidstijd te praten.

Van de 8000 aanvragers in Zuid-Afrika kreeg uiteindelijk slechts een kwart daadwerkelijk amnestie. Velen werden afgewezen omdat ze niet de hele waarheid vertelden, of omdat het gewone rovers en verkrachters waren. De TRC pleitte ervoor ook de kopstukken uit de gewelddadige apartheidstijd, die zich níet hadden aangemeld voor amnestie, te gaan vervolgen.

,,Met die aanbeveling gebeurde jarenlang niets.”

Tot twee maanden geleden ineens Gideon Niewoudt, onder meer betrokken bij de moord op Steve Biko, werd aangeklaagd. ,,Wellicht is er nieuw bewijs. Hoe dan ook vergroot een serieuze aanpak de integriteit van de TRC en de geloofwaardigheid van het verzoeningsproces”, stelt Boraine.

Toen de TRC in 1998 haar werk beëindigde was een andere aanbeveling om de 22 000 slachtoffers die hadden getuigd herstelbetalingen te geven. ,,We hadden soms wel mensen een rolstoel gegeven of iemand laten opnemen in een traumakliniek. Maar we hadden geen budget voor een schadevergoeding.”

Het advies aan de regering luidde deze mensen zes jaar lang een uitkering te geven. ,,De grootste teleurstelling was dat de nieuwe regering daar niet op inging. Natuurlijk was er al heel veel te doen voor de bevolking: huizen bouwen, klinieken opzetten, wegen en elektriciteitsleidingen aanleggen. Maar het zou zo'n belangrijk teken zijn als de slachtoffers iets kregen. Jaren was de stilte oorverdovend.” Tot eind vorig jaar bekend werd dat men eenmalig 5000 dollar kreeg. ,,Een zesde van het bedrag dat wij hadden voorgesteld.”

Gevraagd naar wat zijn voorkeur heeft, een waarheidscommissie, een oorlogstribunaal of het nieuwe Internationaal Strafhof in Den Haag, antwoordt Boraine: ,,Er is niet één oplossing. Wel is duidelijk dat als een samenleving waarlijk richting democratie wil, je niet op leugens kunt bouwen. Dan is een holistische aanpak het beste. Waarheidsvinding is daarvan een belangrijk onderdeel, net als aandacht voor de slachtoffers. Om dat te kunnen doen, moeten we eerst erkennen hoe beperkt het recht is.” Boraine doelt erop dat bij elke etnische schoonmaak zoveel mensen betrokken zijn dat het nooit lukt om meer dan een handjevol daders te veroordelen. Dat was zo bij de Neurenberg-processen na Hitler-Duitsland, dat is nog steeds zo bij het Rwanda-tribunaal in Tanzania na de genocide van 1994.

Boraine ziet het ook bij het huidige Joegoslavië-tribunaal. ,,Dat spendeert honderden miljoenen aan een handjevol daders, terwijl er in voormalig Joegoslavië zelf niets verandert. Leger en politie zijn nog hetzelfde als onder Milosevic. We moeten daar het maatschappelijk middenveld helpen opbouwen, de instellingen hervormen. Met alleen strafrecht kun je geen verandering inluiden.”

De recente gevechten tussen Albanezen en Serviërs in Kosovo hebben hem niet verbaasd. ,,Vredestroepen op de brug zetten om de twee groepen uiteen te houden, is niet genoeg. Het herstellen van gerechtigheid is daar te lang verwaarloosd.”

Boraine maakte zelf mee hoe Bosniërs snakten naar een waarheidscommissie in eigen land, om de slachtoffers een plek te geven. ,,Den Haag was voor hen zó ver weg. Maar de aanklagers van het Joegoslavië-tribunaal probeerden heel hard het oprichten van een waarheids-en verzoeningscommissie in Bosnië te voorkomen. Ze waren bang dat het aandacht en fondsen weg zou trekken van het vervolgingstraject.”

Inmiddels is er volgens Boraine wel meer aandacht voor een ruimere aanpak en het opbouwen van juridische hulpbronnen ter plekke. Zelfs hoofdaanklagerCarla Del Ponte pleit inmiddels voor een TRC. ,,Maar nu is het momentum voorbij. De slachtoffers zijn totaal verwaarloosd, en van verzoening is niks terechtgekomen”, constateert Boraine.

Het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag vindt Boraine een grote verbetering vergeleken met eerdere tribunalen, die ad hoc werden ingesteld. ,,Van die voorgangers is duidelijk geleerd. Het ICC heeft veel meer erkenning voor de slachtoffers.” En het ziet in de waarheidscommissies geen concurrent. ,,Ga alstublieft door met uw werk”, zei hoofdaanklager Ocampo onlangs nog tegen Boraine, ,,want wij kunnen maar zo weinig mensen vervolgen.”

Tot slot wijst Boraine erop dat er meer aandacht en geld voor preventie moet komen. ,,Grote gebeurtenissen als Rwanda en Oost-Timor hadden voorkomen kunnen worden. We moeten de signalen oppikken in plaats van als een ambulance achter de rampen aanrijden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden