Altijd op zoek naar de samenhang tussen dingen

Een uitverkocht Paradiso luisterde dit weekend naar Daniel Dennett, de filosoof die de grenzen tussen de natuurwetenschap en de filosofie onderzoekt.

Ivo en Daphne Dissel hebben hun tweede kind naar hem vernoemd. De oudste heet Darwin, de jongste Dennett. Nu willen ze de man wel eens in het echt zien.

Ivo Dissel ging filosofie studeren omdat hij zoveel vragen had over het leven. Maar veel vragen die hij op de universiteit stelde, vond men daar niet relevant. Dissel (34): 'Dan zeiden ze: voor die vragen moet je maar biologie gaan studeren'.

Een doorverwijzing waar hij geen weerwoord op had, totdat hij Daniel Dennett ontdekte. Een filosoof met een strikt naturalistische visie, die als een van de eersten de toepassing van Darwins evolutieleer op andere vakgebieden grondig doordacht. En die daarmee de grenzen tussen de natuurwetenschap en de filosofie leek op te heffen.

Tijs Goldschmidt, schrijver en evolutiebioloog die een inleiding houdt voordat Dennett het podium betreedt: 'Dennett is ongeveer de enige filosoof die mij heeft gedwongen om opnieuw na te denken over wat ik als bioloog eigenlijk moet onderzoeken.'

Daniel Dennett (70), één van de 'ruiters van het nieuwe atheïsme', houdt van meet af aan de vaart erin. Hij heeft sinds woensdag, toen hij uit handen van prins Willem-Alexander de Erasmusprijs kreeg uitgereikt, een aanzienlijke reeks lezingen, debatten en diners achter de rug, en wil vanmiddag graag op tijd klaar zijn voor 'Das Rheingold', de opera. Maar zijn tempo doet niets af aan de kwaliteit van zijn betoog, laat staan aan de helderheid ervan. Met treffende voorbeelden en goede timing windt hij de uitverkochte zaal schijnbaar moeiteloos om zijn vingers.

Kern van Dennetts betoog over 'soorten van dingen' is het onderscheid dat hij maakt tussen 'manifeste' en 'wetenschappelijke' beelden. De manifeste categorie bevat de verschijnselen zoals wij die ervaren, van concrete objecten tot abstracte begrippen als de 'vrije wil'. De wetenschappelijke categorie bevat de beelden die de wetenschap voorstelt om al die zaken te verklaren: neuronen, atomen, protonen en zelfs 'snaren'.

De fout die volgens Dennett vaak gemaakt wordt, is dat beelden uit de eerste categorie (bijvoorbeeld de vrije wil) worden afgedaan als illusies, enkel door te verwijzen naar de beelden die de wetenschap aandraagt. Zo simpel is het niet, vindt Dennett, het is de taak van de filosoof om de samenhang tussen de dingen te ontrafelen - niet om één van de twee categorieën als ondergeschikt weg te schuiven. Zelfs 'het concept God' niet, hoewel het duidelijk moge zijn dat hij geen twijfels heeft bij zijn atheïsme. Een christelijke talkshowpresentator had moeite om Dennetts ongeloof te bevatten, vertelt hij lachend. "Gelooft u dan werkelijk niet dat er een transcendente kracht is die alles beïnvloedt?", had de presentator gevraagd. "Jawel", had de filosoof geantwoord. "De zwaartekracht."

Toch is het niet zozeer zijn radicalisme dat mensen als Ivo en Daphne Dissel zo bewonderen aan Dennett, maar eerder zijn vermogen om welbespraakt en beheerst te blijven. Dat bleek ook uit een e-mail die hij stuurde aan de jonge Hollandse Dennett: "Je bent vernoemd naar een filosoof die, toen jij werd geboren, nogal leek op Sinterklaas. Ik ben er trots op dat er iemand naar mij vernoemd is, en ik hoop dat ik de verantwoordelijkheid zal aankunnen om niets stoms te doen waarmee ik mijn reputatie beschadig, jou indachtig."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden