Altijd maar bezuinigen... is dat wel verstandig?

Beeld ANP

Komt er ooit nog een eind aan de economische malaise die ons voorlopig nog bezighoudt? Het kabinet komt met nieuwe snijplannen. Dat kan ook anders.

De economische groei valt tegen en het begrotingstekort valt veel hoger uit dan verwacht, zo blijkt uit uitgelekte stukken voor Prinsjesdag. Dat betekent dat het kabinet in de komende jaren weer meer zal moeten bezuinigen dan eerder aangekondigd. Maar is dat wel verstandig?

Debat over werking bezuinigingen
Waar in Nederland de afgelopen decennia automatisch naar het bezuinigingsmedicijn wordt gegrepen bij economische tegenslag, woedt er wereldwijd juist een stevig debat over de vermeende heilzame werking van bezuinigingen.

Het tijdschrift The Economist hield een week geleden een debat via de website waarin economen konden stemmen over de noodzaak van extra overheidsuitgaven in de Verenigde Staten. Van de mensen die reageerden, vond 60 procent het noodzakelijk dat de Amerikaanse overheid meer geld zou uittrekken om de economie te stimuleren.

Ter vergelijking: het begrotingstekort in de VS staat met 9,3 procent van het bbp meer dan drie keer zo hoog als in Nederland.

Neerwaartse spiraal
Veel van de economen in dat debat volgen de redenering dat als alle landen in de westerse wereld tegelijk gaan bezuinigen, de wereldwijde economie wel in recessie zal moeten raken. De groei is als gevolg van de financiële crisis sinds 2008 al lager dan normaal.

Als overheden dan ook nog geld onttrekken aan de economie - hetzij via hogere belastingen, hetzij door in de eigen uitgaven te snijden - wordt de vraag naar producten en diensten nog lager. Dat zorgt voor meer werkloosheid, en lagere inkomsten via belastingen voor overheden, waardoor overheden opnieuw extra moeten bezuinigen. Zo komt de economie in een neerwaartse spiraal van bezuinigingen en recessie.

Tegenstanders wijzen erop dat de huidige crisis niet voor niets een schuldencrisis wordt genoemd: de wereldeconomie zucht onder een teveel aan schulden. Hoe kan een schuldprobleem worden opgelost door nog meer schulden te maken? De nieuwe schulden zullen immers in de toekomst (met rente) moeten worden afbetaald.

Verbod op gaten in begroting

Wolfgang Schäuble, de Duitse minister van financiën, pleit voor snelle en drastische bezuinigingen om de overheidsschuld weer onder controle te krijgen. In een vlammend betoog in de zakenkrant Financial Times vorige week, viel hij opnieuw al die economen aan die ervoor pleiten toch vooral terughoudend te zijn.

Ja, de financiële markten spelen momenteel een kwalijke rol in de schuldencrisis geeft Schäubles toe, maar niemand kan toch ontkennen dat het uiteindelijk de landen zélf geweest zijn die te veel uitgaven in goede tijden, en daardoor nu, in mindere tijden, in de problemen zijn gekomen?

Schäuble kan het weten, met zo veel landen in de eurozone die nu hun eigen broek niet langer kunnen ophouden en waarvoor Duitsland de belangrijkste achtervanger van schulden is geworden.

Dat maakt het betoog van Schäuble ook logisch: je kunt moeilijk van Griekenland, Ierland en Portugal draconische bezuinigingen vragen als je zelf tegelijkertijd niet bereid bent je eigen huishoudboekje op orde te brengen. Niet voor niets heeft het land in 2009 in de grondwet een bepaling opgenomen die de overheid verbiedt al te grote gaten in de begroting te hebben, om te voorkomen dat de staatsschuld maar blijft toenemen.

"Het maar blijven stapelen van schuld op schuld beperkt de economische groei in de toekomst, in plaats van deze te bevorderen. Het wordt tijd dat overheden niet alleen beloven om de tekorten en schulden onder controle te brengen, maar dit ook daadwerkelijk doen", zo verwijst Schäuble weinig omzichtig naar landen als de Verenigde Staten die weinig haast lijken te hebben met het dichten van gaten in de begroting.

Op korte termijn zullen bezuinigingen pijn doen, wil Schäuble wel toegeven. Wellicht loopt de wereldwijde vraag terug, waardoor de werkloosheid even oploopt. Daar staat tegenover dat op lange termijn het schuldenprobleem niet als een molensteen om de economie blijft hangen.

Stimuleer nu, bezuinig later

De kersverse directeur van het Internationaal Monetair Fonds, de Franse oud-minister van financiën Christine Lagarde, waarschuwde een aantal weken geleden voor te veel bezuinigingen. Tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van centrale bankiers in het Amerikaanse Jackson Hole kreeg de toespraak van Lagarde de meeste aandacht. Samen met de Amerikaanse president Obama pleitte zij ervoor op korte termijn pas op de plaats te maken in de bezuinigingen.

Niet dat zij vindt dat landen door moeten gaan met oneindig op de pof leven, maar omdat wat logisch is voor één land, niet direct logisch hoeft te zijn voor alle landen samen. De financiële crisis heeft er volgens Lagarde voor gezorgd dat er wereldwijd in een zeer korte tijd een enorme vraaguitval heeft plaatsgevonden. Net als in de jaren dertig is er dan een tegenkracht noodzakelijk, van overheden die de vraag op peil houden.

Als iedereen tegelijkertijd gaat bezuinigen, krijgt de wereldwijde vraag naar goederen en diensten nog een extra knauw. Overheden krijgen dan nog minder geld binnen via inkomsten- en winstbelasting, terwijl de werkloosheid oploopt. Dat lokt weer extra bezuinigingen uit voor de overheden, en zo wordt de wereldeconomie in een neerwaartse spiraal getrokken.

Landen moeten zich dus niet blind staren op de tekorten nu, maar vooral kijken hoe de overheidsfinanciën in de toekomst houdbaar kunnen blijven. Met de vergrijzing in de westerse wereld zullen pensioen- en zorgkosten de komende tijd nog flink stijgen. Als landen duidelijke doelen stellen om die kosten in de hand te houden, door bijvoorbeeld de pensioenleeftijd te verhogen, dan hoeft er op korte termijn minder gesneden te worden.

Nederland, geef meer geld uit

Als niet alle landen tegelijkertijd moeten bezuinigen, welke landen hebben dan nog de ruimte om extra geld uit te geven? Die vraag is makkelijk te beantwoorden, zo stelt de Britse econoom Martin Wolf. Werp een blik op de markt voor staatsleningen, en het antwoord staart je tegemoet.

Waar Griekenland een astronomische rente moet betalen als het geld wil lenen op de kapitaalmarkt, daalt de rente voor sommige landen juist fors. Dat is de zogeheten 'vlucht naar veiligheid' die beleggers in tijden van paniek altijd maken. Kijk dus eenvoudig naar wie de minste rente hoeft te betalen om geld te lenen, en je kent de landen die de ruimte hebben om extra geld uit te geven en zo de wereldeconomie een impuls kunnen geven.

In het eurogebied is de rente van Duitsland inmiddels gedaald tot 1,8 procent voor 10-jarige leningen. Dat is nog lager dan de verwachte inflatie voor de komende jaren - het land kan zogezegd gratis lenen en moet het wel heel gek doen, wil het daar uiteindelijk slechter uitkomen. De overheid kan dan investeringen doen - in onderwijs, onderzoek, infrastructuur - die de toekomstige economische groei verhoogt.

Ook Nederland en Finland (met een rente van rond 2,3 procent), de Verenigde Staten, de Scandinavische landen, Zwitserland, Japan, Canada en China hebben volgens deze redenatie ruimte genoeg om de uitgaven te vergroten in plaats van te bezuinigen.

Minister Jan Kees de Jager en minister-president Mark Rutte. Beeld anp
Miljoenennota op straat. Beeld anp
IMF-baas Christine Lagarde. Beeld afp
De beurs in Athene. Beeld ap
In de jaren dertig van de vorige eeuw werd bij wijze van werkverschaffing de Bosbaan, de roeibaan in het Amsterdamse Bos, aangelegd. © ANP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden