Altijd gedreven door fantasie

Hij liet skeletten vechten en Raquel Welch ontvoeren door een prehistorische vogel. Zo werd hij de eerste special-effectssuperster.

Het begon met 'King Kong'. Zijn tante had gratis kaartjes bemachtigd voor de vertoning van de filmsensatie van 1933 in het Grauman's Chinese Theatre in Los Angeles, en besloot haar dertienjarige neefje mee te nemen. Na afloop raakte de volledig begeesterde Ray Harryhausen niet uitgepraat over wat hij had gezien en zat hij vol vragen waar niemand uit zijn omgeving het antwoord op had; want hoe kon het dat de monsterlijke aap, ondanks alle trucage, toch zo levensecht overkwam?

De verlegen jongen was toen al gefascineerd door dinosauriërs en sabeltijgers. Hij bracht veel tijd door in het natuurhistorisch museum van zijn geboortestad Los Angeles en knutselde thuis de daar geziene prehistorische dieren in elkaar.

Nu wilde hij zijn modellen aan het bewegen krijgen. Hij las alles over de in 'King Kong' voor het eerst gebruikte stop-motiontechniek, waarbij dynamiek wordt gesuggereerd door een poppetje telkens iets anders te poseren en daar steeds één shot van te nemen. Hij zag de film bijna tachtig keer in de hoop alle geheimen te ontrafelen en noemde zijn hond Kong.

Vervolgens leende hij een camera en sneed de bontmantel van zijn moeder aan stukken om een beer te kunnen maken. In de achtertuin maakte hij een film waarin dit miniatuurbeest, toch levensgroot, hem en zijn hond op de hielen zit. Zijn ouders waren zo onder de indruk van het resultaat dat hun enige kind had geproduceerd, dat ze helemaal vergaten hem te straffen voor zijn kleermakerscapriolen.

Harryhausens obsessie met King Kong en het maken van miniaturen kostte hem zijn schoolvrienden. "Ik kon gewoonweg niet begrijpen dat zij mijn fascinatie niet deelden", zei hij later in een interview. Hij sloot zich daarop aan bij een science-fictionclubje en ontmoette daar de latere sf-schrijver Ray Bradbury. De twee jongens sloten een verbond en zworen nooit volwassen te worden en altijd te blijven fantaseren over dinosaurussen en ruimtereizen. Ze bleven hun leven lang bevriend en zouden later samen een aantal films maken.

Zijn grootste droom was echter Willis O'Brien te ontmoeten, het brein achter de special effects van 'King Kong'. Harryhausen had inmiddels een eigen camera gekocht en zijn vaders garage omgetoverd tot een filmstudio vol apen en dinosaurussen. Maar toen hij, na het schrijven van veel fanmail, O'Brien eindelijk ontmoette, liep dat aanvankelijk op een teleurstelling uit. De kleimodellen die hij in een koffer had meegenomen, vond de meester weinig karakter hebben. Hij adviseerde Harryhausen een cursus boetseren en anatomie te volgen.

Enkele jaren later was zijn animatiekunst dusdanig verbeterd, dat hij met de in 1940 uit Europa uitgeweken George Pal als 21-jarige een aantal korte 'Puppetoonfilms' mocht maken. En toen Willis O'Brien na de oorlog opnieuw een film over een reusachtige aap ging maken, vroeg hij Harryhausen hem te assisteren. Hij deed al snel al het werk, terwijl O'Brien dingen technisch verfijnde.

Het resultaat, 'Mighty Joe Young' uit 1948, zette de toon voor zijn verdere carrière: slecht script, belabberde acteerprestaties en spectaculaire effecten. De film flopte, maar leverde O'Brien wel een Oscar op.

Harryhausens hoogtijdagen waren de jaren vijftig en zestig, toen horror- en monsterfilms volop in de mode waren en hij de eerste superster van de special effects werd. Hij ontwiep de splitscreentechniek, waardoor acteurs en apart gefilmde miniatuurwezens schijnbaar naadloos op elkaar reageren, deed ruimteschepen neerstorten, bracht mythologische wezens tot leven, verwoestte talrijke steden, en liet een reusachtige octopus de Golden Gate brug met zijn tentakels neerhalen. Zijn zwaardvechtende skelettenleger uit 'Jason and the Argonauts' (1963) was vermaard, en het is door zijn toedoen dat Raquel Welch in 'One Million Years BC' (1967) wegvloog in de bek van een pterodactylus.

Zijn kracht lag in zijn vakmanschap, maar ook in het feit dat hij alles goedkoop wist te produceren. Harryhausen werkte doorgaans alleen, zeven dagen in de week, en vaak tot diep in de nacht: het kostte vier maanden om vijf minuten film te produceren. Zijn vader, een werktuigkundige en uitvinder, hielp hem de bewegingsmechaniekjes voor zijn modellen te bouwen. Zijn moeder naaide de kleren. Om tijd en geld te besparen, gaf hij zijn octopus zes in plaats van acht armen mee.

Later werkte hij vanuit Londen, waarheen hij in de jaren zestig verhuisde en waar hij in 1963 trouwde met Diana Livingstone Bruce; een nazaat van ontdekkingsreiziger David Livingstone.

Maar in de jaren zeventig kreeg Harryhausen het moeilijk. Zijn eigen, tijdintensieve techniek werd overvleugeld door de special effects in 'Star Wars'. George Lucas was, net als Tim Burton, James Cameron en Steven Spielberg, een groot fan van Harryhausen, maar liet tevens zien dat de techniek niet stilstond.

Hij maakte zijn laatste film in 1981. Voor het eerst kreeg hij beschikking over een aanzienlijk budget en werden grote acteurs als Laurence Olivier en Ursula Andress aangetrokken voor de hoofdrollen. Toch flopte 'The Clash of the Titans', die door critici werd omschreven als 'onvolwassen onzin' en alleen geschikt voor 'zeer geduldige kinderen'.

De 61-jarige Harryhausen kondigde hierop aan met pensioen te gaan, en legde zich toe op het schrijven van boeken over zijn werk en het geven van gastoptredens bij fantasy-conventies. De huidige computeranimaties en digitale foefjes vond hij maar niets: juist de geliktheid maakt de effecten te gewoontjes in plaats van prikkelend, stelde hij. Hij moest ook altijd glimlachen bij de aftiteling van moderne films. "Je ziet dan meer dan tweehonderd namen voor iets wat ik vroeger in mijn eentje deed."

Welke van al zijn monsterlijke creaties zijn favoriet was, weigerde hij altijd te zeggen. "De anderen zouden alleen maar jaloers worden", zei hij. En Ray Harryhausen wist als geen ander hoe groot en verwoestend hun toorn kon zijn.

Raymond Frederick Harryhausen werd geboren op 20 juni 1920 in Los Angeles. Hij overleed op 7 mei 2013 in Londen.

Ray Harryhausen 1920-2013

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden