Altijd een man, omdat God het wil

Ken je de dominee, dan ken je de Hersteld Hervormde Kerk, die vandaag tien jaar bestaat. Profiel van een geloofsgemeenschap aan de hand van haar voorgangers.

MARIJE VAN BEEK EN GERRIT-JAN KLEINJAN

Ze waren met bijna 40.000: de 'bezwaarden' die zich op 1 mei 2004 niet wensten aan te sluiten bij de nieuw gevormde Protestantse Kerk in Nederland. De echte hardliners spraken zelfs van een 'onkerk', want de fusiekerk van hervormden, gereformeerden en lutheranen zou lang niet strikt genoeg in de leer zijn.

Zelf zagen en zien ze zich als de enige rechtmatige voortzetting van de Nederlandse hervormde kerk. Dat komt tot uitdrukking in de naam van de kerk die ze voor zichzelf oprichtten: de Hersteld Hervormde Kerk. Die telt tien jaar later 60.000 leden, verspreid over 117 gemeenten. Elk jaar komen er enkele honderden leden bij, omdat er zoveel baby's worden geboren, en mensen uit andere kerken zich bij hen voegen. Er zijn 61 predikanten in dienst. Die predikanten zijn sleutelfiguren: ken je de dominee, dan ken je de kerk. Profiel van een geloofsgemeenschap aan de hand van haar voorgangers.

undefined

M/V

De hersteld hervormde predikant is altijd een man. Waarom? Omdat God dat zo wil. De apostel Paulus schrijft in de Bijbel dat vrouwen moeten zwijgen als het over geestelijke zaken gaat. Dat geldt in de Hersteld Hervormde Kerk onverkort. Voor de hersteld hervormde dominee is zijn kerk een baken van licht in een zondige maatschappij vol 'doorgeslagen emancipatiestreven'. "Gelukkig zijn er nog vele (kerkelijke) gemeenten in ons land die de vrouwen weren uit het ambt", aldus een hersteld hervormde predikant op de website Refoweb.

undefined

Praat

Wie predikant wil worden moet een specifiek jargon beheersen. De 'Tale Kanaäns' is doorspekt met uitdrukkingen uit de Statenbijbel en geschriften van 17de-en 18de-eeuwse theologen, zogeheten 'oude schrijvers'. Een ware christen herken je aan 'praat, daad en gewaad' is zo'n gevleugelde uitspraak. Walk the talk, maar dan in oud-Nederlands. Verdriet heet in refokringen bijvoorbeeld 'smart'. Dominees noemen het verlangen naar oprecht geloof een 'hongeren', 'dorsten' en 'een komen tot den HEERE' - de godsnaam wordt steevast gespeld in kapitale letters en met drie e's. Voor buitenstaanders mag deze domineestaal bevreemding wekken, binnen het kerkgenootschap is correct gebruik een teken van eerbied. Een goede predikant legt bovendien de nadruk op angsten en zorgen. "Duizend zorgen kwellen soms mijn angstvallig hart", schrijft predikant Wim van Vlastuin bijvoorbeeld in 2004 als hij denkt aan de toekomst van de kerk.

De predikant mag met de Bijbel in de hand altijd het laatste woord krijgen, soms leidt dat tot overmoed. Een paar jaar geleden haalde een dominee uit Katwijk het nieuws. De voorganger feliciteerde in de lokale kerkbode een stel uit zijn kerk met hun vijfde kind. Hij gaf er een opvoedadvies bij: een corrigerende tik is niet verkeerd. Zijn tip kwam uit een handboek van vierhonderd jaar oud. Hij citeerde: "Als uw kinderen kastijding verdiend hebben, kastijdt hen dan zonder u te laten afhouden door het geroep of gesmeek van uw kinderen hoewel u wat verzachting mag geven."

En onlangs schreef een predikant uit Montfoort dat de geweldadige dood van oud-politica van D66 Els Borst een straf van God was. Borst zorgde, tot verdriet van veel behoudende gelovigen, voor een euthanasiewet. "Het is geen toeval dat deze 'engel des doods' geen natuurlijke dood stierf", aldus de voorganger. De uitspraken waren zelfs de Hersteld Hervormde Kerk te straf. De schrijver van de zinnen werd met ziekteverlof gestuurd.

De kerk claimt zelf een voortzetting te zijn van de eeuwenoude hervormde kerk. De taal verraadt dat de groepering veel orthodoxer en eenvormiger is dan de hervormde kerk ooit was. Hersteld hervormden krijgen wel het verwijt dat zij de vroegere hervormde kerk romatiseren en terug willen naar de zeventiende eeuw.

undefined

Graad

Anders dan in andere reformatorische kerken zijn de hersteld hervormde predikanten geen ex-zeeman of oud-boerenknecht die het dankzij een plotselinge bekering tot dominee hebben geschopt. Op de hersteld hervormde kansel staan mannen die een academische opleiding hebben gehad. Het is dus meer hun graad dan hun daad waar je ze aan herkent. Ieder jaar beginnen er zo'n acht studenten aan de theologieopleiding aan de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam. Vanwege die unieke positie is de opleiding ook aantrekkelijk voor mannen uit andere reformatorische kerken.

Op de VU stond, ook op de faculteit godgeleerdheid, niet iedereen achter de komst van deze orthodox-protestantse opleiding, omdat de studenten en het personeel er een anti-wetenschappelijk wereldbeeld op na zouden houden.

Studeren in Amsterdam mag dan groots en meeslepend klinken, de praktijk is anders. De studenten sporen heen en weer tussen de hoofdstad en plaatsen als Barneveld, Urk en Katwijk. De meeste dominees in spe wonen nog bij hun ouders of zijn pas getrouwd. Vroeg trouwen, vanzelfsprekend met een vrouw, is belangrijk.

Het gevolg van de hoge opleiding van de dominees is dat de Hersteld Hervormde Kerk leden afsnoept van andere kerken met dezelfde soort leer, zoals de Gereformeerde Gemeenten. Daar raken de voorgangers intellectueel meer en meer achter op hun gemeenteleden, die gemiddeld steeds beter onderlegd zijn. De goed opgeleide predikant is, samen met een geboortenoverschot, een oorzaak van de groei van de kerk.

undefined

Gewaad

In de Nederlandse hervormde kerk, de voorloper van de Hersteld Hervormde Kerk, droegen de meeste dominees een toga met witte bef. Toen de 'herstelden' tien jaar geleden voor zichzelf begonnen, ging de toga uit. Dat kledingstuk was plots 'hoogmoedig' - een dominee kon zich beter kleden in een 'gewoon' (diep)zwart pak.

Ruzie hierover liep hoog op in de kolommen van het Reformatorisch Dagblad. Het begon met een opiniestuk van predikant-hoogleraar Wim Op 't Hof uit Urk. Hij schreef dat een kind ooit een dominee in toga de kerk in zag lopen en riep: "Mama, die meneer heeft een jurk aan!". Dat er vervolgens gelachen werd snapte Op 't Hof wel. "Ondeugenderwijs moet ik hierbij gelijk aan het gezegde denken dat kinderen en dronken mensen de waarheid spreken. Ook ik heb van jongs af een toga voor een predikant bespottelijk gevonden. Wie loopt er nu in zo'n (on)ding?"

Dat hij ooit toch een toga droeg kwam volgens Op 't Hof door collega's die hem voorhielden: "Als je geen toga draagt, ben je niet hervormd." Volgens hem is de toga een bedenksel waar 'hoogmoed' achter schuilt: het zou status suggereren, om te tonen dat men academisch gevormd is.

Er kwamen tal van ingezonden brieven op binnen. Een predikant schreef dat de toga wel degelijk de oudste papieren heeft. Want: "Reeds Luther en Calvijn droegen de toga." Een andere lezer vond dat dominees 'op een zeer kinderachtige en God-onterende wijze bespottelijk werden gemaakt' door Op't Hof. "Is een dergelijk stukje tot meerdere eer en glorie van onze God en Zaligmaker? De schrijver van deze column bevuilt zijn eigen nest, heeft gelovigen beledigd en trapt op het hart van menig dienaar van het Woord."

Met het 'gewone' zwarte pak ziet de dominee er hetzelfde uit als de mensen in zijn kerk. Typisch protestants: er mag geen onderscheid zijn tussen leek en predikant, omdat in Gods ogen iedereen gelijk is. Onder een zwart pak horen uiteraard ook de bekende zwarte kousen: wel zo stijlvol.

undefined

Staphorst de grootste

De 117 gemeenten van de Herstelde Hervormde Kerk strekken zich vooral uit over de Bijbelgordel, de strook die zich schuin over Nederland uitstrektvan Zeeland tot Overijssel waar veel behoudende christenen wonen. Grote gemeenschappen zijn die van Ouddorp, Opheusden, Lunteren en Katwijk.

De grootste hersteld hervormde gemeente is Staphorst, die ruim 5000 leden telt. De gemeente kerkt in de Dorpskerk, die met 2300 zitplaatsen tot de allergrootste kerkgebouwen van Nederland behoort. Buiten Nederland is er één hersteld hervormde gemeente, in het Canadese Springford (Ontario, 151 leden).

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden