Gezinsleven

Altijd de lieveling of de rebel

"De invloed van aanleg en talent wint het in ons geval van de geboortevolgorde." Beeld Elise van Iterson

Het oudste kind van een gezin lijkt anders in het leven te staan dan de jongste. Toch sluit de wetenschap na 150 jaar onderzoek enig effect uit. Waarom schieten we toch zo snel weer in onze oude rol?

Hét moment waarop uitgevlogen broers en zussen weer met elkaar aan het diner zitten: Kerst. Het lijkt of ze direct vervallen in oude rolverdelingen. De oudste vertelt de langste verhalen, de jongste strooit misschien met humor om conflicten in de kiem te smoren. De één lieveling van pa en ma, de ander het rebelletje. Die rolverdeling - hoe die ook mag verschillen per gezin - lijkt haast vast te staan. Maar heeft de geboortevolgorde, uw plek in het gezin, ook een vast en voorspelbaar effect op uw persoonlijkheid? Bestaat er een setje regels dat op elk gezin van toepassing is?

Onwillekeurig moet ik bij die vraag meteen denken aan mijn broertje. In ons gezin van vier ben ik de oudste - met één jaar voorsprong. Volgens de gangbare theorie zou ik met die status leiderschap moeten vertonen. Geneigd moeten zijn een ouderlijke rol op me te nemen, mensen aan te sturen. De jongste zou wat verwender moeten zijn, zich meer laten sturen door de rest.

Niets is minder waar; bij ons dan. Waar ik een wat onhandige creatieve geest ben die nog geen dag vooruit plant, heeft mijn broertje een haast perfect overzicht. Met zijn afgeronde koksopleiding en bijna afgeronde studie maatschappelijk werk weet hij ook anderen te helpen met orde houden.

Komt dat doordat we qua leeftijd zo dicht bij elkaar zitten? Of klopt de theorie die familietherapeuten zo graag aanhangen gewoon niet? Hoeveel invloed kan de volgorde van geboorte eigenlijk hebben?

Rang-orde

Meer dan 140 jaar geleden publiceerde Francis Galton, het neefje van Darwin, een boek over intelligentie en eerstgeborenen. Bijna de helft van 99 prominente collega-wetenschappers die hij ondervroeg, bleek thuis de oudste te zijn geweest, of anders enig kind. Het idee was geboren: de rang- orde doet ertoe.

De laatste decennia richtte de wetenschap zich in plaats van op intelligentie steeds meer op karaktereigenschappen. Extraversie, zorgvuldigheid, bereidheid anderen te helpen. Honderden studies verschenen, met verschillende resultaten.

Iets meer dan een jaar geleden leek de discussie dan eindelijk beslecht. Duitse sociologen spitten meer dan 20.000 gegevens door van personen uit de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Duitsland. Die haalden ze uit eerdere grote bevolkingsonderzoeken. Persoonlijkheidskenmerken en plek in het gezin kwamen daarin allebei aan bod. Maar even naast elkaar leggen dus, dachten ze in de universiteiten van Leipzig en Mainz.

Dat liet geen spaan heel van de theorie. Nagenoeg nul effect. Erg verbaasd was hoofdonderzoekster Julia Rohrer daar niet over, zegt ze nu. De olijke verschijning - pas 26 - legt via Skype uit dat ze niet opgroeide met broertjes of zusjes, maar met haar nichtje. "Ik kon daardoor niet uit de eerste hand ervaren hoe dat dan zou moeten werken, die rol van geboortevolgorde."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld thinkstock

De pestkop

Toch is geen effect vinden best opmerkelijk voor een idee dat zo logisch klinkt. "Oké, dat er een link bestaat, klínkt aannemelijk. Maar tegelijkertijd heeft bijna iedereen er andere ideeën over." Veelal gebaseerd op eigen ervaring. En tja, als je de dataset uit de eigen jeugd haalt, klopt het altijd. "De één kan dus terugblikkend zeggen dat de oudste een ouderlijke rol op zich neemt, de ander dat de oudste een beetje de pestkop is."

Binnen het gezin bestaan er volgens Rohrer overigens vast wel een paar stereotypen. Maar buitenshuis vervalt die rolverdeling volgens haar gelijk. Stel, de oudste zoon is toevallig de jongste in zijn klas. Kleine kans dat hij daar ook de lakens uitdeelt. Iemand die de jongste thuis is, kan op zijn werk later best de langste of oudste van het kantoor zijn. Waarom zou diegene zich dan nog als 'de jongste' blijven gedragen?

Dat is precies de reden dat Rohrer alleen volwassenen opnam in haar studie. "Het ging van 18 jaar tot 98. We onderzochten immers: heeft het gebeuren een blijvende invloed op persoonlijkheid? Nee, dus."

De onafhankelijke commentator in het vakblad waar Rohrers haar onderzoek publiceerde, windt er dan ook geen doekjes om. Wat hem betreft wordt hier nooit meer onderzoek naar gedaan, het is echt een gesloten hoofdstuk nu.

Elastiek

Wat zou Else-Marie van den Eerenbeemt daarvan denken? Ze geldt als autoriteit in de relationele familiedynamiek, en geniet bekendheid met haar boeken en lezingen. Net voor ons gesprek had ze nog een 'kerst-tsunami' aan telefoontjes over de kerstdagen, zegt ze. "Kinderen van gescheiden ouders die moeten kiezen tussen vader of moeder bijvoorbeeld. Ze willen advies. Vanochtend nog iemand wiens moeder zichzelf aan de kerstboom dreigde op te hangen als haar kinderen niet voor haar kozen met de kerstdagen."

Je kunt je voorstellen hoeveel invloed zaken als scheidingen en familieruzies hebben op de persoonlijkheid van een kind, wil ze maar zeggen. Klinkt logisch. Maar die geboortevolgorde dan? Ook Van den Eerenbeemt heeft het Duitse onderzoek onder ogen gehad. Ze is niet verbaasd. "Deze onderzoekers keken naar de individuele persoonlijkheidskenmerken, zonder daarbij de relationele familiecontext te betrekken. Dan kun je inderdaad niet veel zeggen over persoonlijke trekjes als vrijgevigheid, brutaliteit en dat soort dingen."

Kinderen zijn wat hun gedrag betreft van elastiek, zegt ze. Zodra ze de deur uitgaan, verandert hun omgeving en dus de rol die ze daarin innemen. Ze onderschrijft daarmee Rohrers hypothese. Toch heeft elke familie zo zijn kleine universum, waarin speciale omgangsvormen gelden. Sjablonen waar kinderen door hun volgorde in geperst worden. Die omgangsvormen mag je best wat generaliseren, vindt Van den Eerenbeemt.

Bekende rolpatronen in het gezin:

De oudste
De oudste houdt de boel traditioneel wat bij elkaar, zeker na het overlijden van de ouders. Delegeren, anderen aansturen, dwingende schema’s maken, ligt ze ook. Ook zouden de oudsten vaak in naam van de ouders denken - de zin ‘dat zou moeder niet hebben gewild’ is ze niet vreemd.

De middelste
De middelste is een bemiddelaar. Dat zie je vaak terug in hun beroepskeuze, ze gaan de advocatuur in bijvoorbeeld. Het middelste kind valt nogal eens tussen wal en schip en voelt zich daarom minder gezien, minder speciaal. Daarom kiest het vaak juist een speciaal vak om toch te kunnen uitblinken.

De jongste
De jongste is de laatste kans voor de ouders om alle pleziere van een kind nog eens mee te maken. Het wordt extra verwend en voelt zich daardoor bijzonder. Daarom denken jongste kinderen soms dat ze zich meer kunnen permitteren. Verder wonen ze vaker in de buurt van de ouders en nemen ze meer dan de andere kinderen de rol van mantelzorger op zich.

Dat zou betekenen dat ik het organiseren en bij-elkaar-houden dus in mij moet hebben. Dat is niet zo. Hoe kan dat dan? "Aanleg speelt een rol, geboortevolgorde zegt niet alles natuurlijk. Als jouw broertje meer talent heeft voor organisatie, springt hij in het gat dat jij openlaat. Hij is waarschijnlijk gewoon praktischer ingesteld." Het aandeel van aanleg en talent wint het bij ons dus van geboortevolgorde-invloed.

Dat we slechts één jaar in leeftijd verschillen, doet er volgens Van den Eerenbeemt overigens weinig toe. De oudste laat zijn ouders voor het eerst weten wat het is om ouder te zijn, en heeft daardoor een andere band met hen dan de rest. Hoe snel of langzaam de tweede erachteraan komt, verandert daar niets aan. Dat ik tijdens het koken van het kerstdiner aangestuurd word door mijn broertje en niet andersom, ligt dus echt aan een hiaat in mijn organisatievermogen. Niet aan die geboortetheorie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden