'Alsof verkrachting in Congo minder erg is'

Na een mislukte aanslag op zijn leven, vluchtte Denis Mukwege, een Congolese arts die al duizenden verkrachte vrouwen heeft opgevangen, naar Europa. Nu keert hij, na bijna drie maanden, terug naar Bukavu. 'De vrouwen daar hebben mij nodig.'

Vier mannen stonden Denis Mukwege op 25 oktober thuis op te wachten toen hij terugkwam van zijn werk. De nachtwaker, die de arts probeerde te waarschuwen, werd doodgeschoten. Mukwege wist zelf op het nippertje aan een aanslag te ontkomen. Hij vluchtte naar België waar hem asiel werd verleend. Nu staat hij op het punt terug te keren naar Congo.

Het is al de zesde aanslag die u overleeft. Waarom keert u nu weer terug?
"Ik kan me mijn leven nergens anders voorstellen. Ik ben in Zuid-Kivu geboren. Mijn vader was een pastoor die de zieken bezocht en voor hen bad. Als kind volgde ik hem en besloot ik om dokter te worden. Toen ik in 1999 het Panzi-hospitaal opende, was dat om vrouwen te helpen hun kinderen ter wereld te brengen. Maar mijn eerste patiënte bleek een verkrachte vrouw. Haar seksuele organen zaten vol kogels, omdat een soldaat haar daar had beschoten. Ze overleefde de aanval. Sindsdien heeft het Panzi-hospitaal duizenden verkrachte vrouwen behandeld. Zij wachten daar op mij. Ze zijn ongelooflijk sterk en hebben mij nodig. Ik hen ook."

Uw veiligheid is niet gegarandeerd. Het onderzoek naar de aanslag heeft geen resultaten opgeleverd.
"Dat heeft geen resultaten opgeleverd omdat de Congolese overheid dat niet wil. De politieke macht in Congo geeft daar blijkbaar geen voorrang aan. Ik denk dat er in mijn land niets zal veranderen zonder een fundamentele hervorming van het leger en de politie. In plaats van bescherming te bieden, vormen zij de grootste bedreiging voor de bevolking, omdat zij nooit gestraft worden. Er zal geen vrede komen zonder gerechtigheid.

Mijn voorstel omtrent de verkrachtingsproblematiek: er moeten meer vrouwen in het leger en bij de politie. Wij moeten de bron van die massaverkrachtingen stoppen: dat zijn die ongestrafte mannen die overal rondhangen."

Er wordt gezegd dat de rebellen verkrachten. Maakt het Congolese leger zich ook schuldig aan verkrachting?
"Het zijn dezelfde mannen. Er is geen Congolees leger: het zijn allemaal (ex-)rebellen. Sinds in 1996 de jacht op de Interhamwes (hutu-milities die deelgenomen hebben aan de Rwandese genocide en naar Congo gevlucht zijn) begon, zijn rebellen van alle partijen meer en meer systematisch gaan verkrachten.

"Het is geleidelijk aan een echt oorlogswapen geworden. Meestal gebeurt het zo: gewapende mannen dringen 's nachts een dorp binnen waarbij ze de vrouwen apart zetten. De vrouwen worden vervolgens ten overstaan van hun familie en dorpsgenoten verkracht en hun seksuele organen worden daarna verwoest.

U bent overal in de wereld ontvangen: het Europees Parlement, het Witte Huis, de VN in New York. U spreekt Ban Ki-moon en allerlei andere beroemdheden. U hebt de Olof Palme-prijs en veel andere prijzen gekregen. Heeft dit alles in Congo iets veranderd?

"Ik moet eerlijk zeggen dat ik overal veel medeleven voel, maar dat er weinig verandert. Ik begrijp dat niet. Bosnische vrouwen werden verkracht en dat heeft men gestopt. Een Indiase vrouw wordt verkracht en daar komen hevige reactie's op. Als ik vertel wat ik zie in Congo, luistert iedereen met afschuw. Maar vervolgens gebeurt er niets."

Hoe verklaart u dat?
"Ik heb daar een slecht gevoel over: het is alsof Congolezen worden geminacht. Men spreekt over Congo alsof het een land is zonder verstand, zonder mogelijkheden en zonder toekomst.

"Rwandezen minachten Congolezen en de hele internationale gemeenschap neemt dit over. Deze manier van denken is funest: alsof Congolezen inferieure mensen zijn en alsof een verkrachte Congolese vrouw minder erg is dan een andere verkrachte vrouw. Alsof Congoleze vrouwen mogen sterven in onverschilligheid."

Uit een enquête bleek dat sommige vrouwen valse verklaringen aflegden over verkrachtingen om hulp te krijgen. Is dat zo?
"Zo'n enquête is helemaal contraproductief. Het is onderdeel van die minachting voor Congolezen. Al is het waar, waar leidt het toe? Tot één conclusie: die verhalen over verkrachte vrouwen in Congo zijn leugens.

"In mijn ziekenhuis help ik alle hulpbehoevende vrouwen of ze nou wel of niet verkracht zijn. Ik kijk op tegen die Indiase vrouwen die vanwege één verkrachte vrouw de straat opgaan. Eén enkele verkrachte vrouw in Congo zou genoeg moeten zijn om alles te doen wat je kunt tegen die seksuele mishandelingen."

Wat is volgens u het meest nodig? Geld? "Nee. Ik heb 430 bedden, genoeg personeel, en genoeg geld om hen te betalen. Ik wil een politieke reactie om de vrede te herstellen in Kivu.
"Maar die politieke wil is er niet. De exacte reden weet ik niet, maar er zijn vele mogelijke redenen. De regio is een interessant economisch niemandsland, waar de rebellen - die ook deel uitmaken van het officiële Congolese leger - illegaal goud en coltan weg kunnen halen en verkopen in de buurlanden. De onderbetaling van het Congolese leger is al van oudsher een probleem. Verder blijft de internationale gemeenschap passief. Die gelooft niet meer in Congo. Men heeft nu meer vertrouwen in en belangstelling voor Rwanda."

Na uw studie medicijnen in Burundi, hebt u een eerste ziekenhuis in Lemera, in de provincie Kivu, opgebouwd. In het begin van de eerste Congolese oorlog, werden al uw patiënten vermoord. Daarna bent u opnieuw begonnen, maar werd alles nogmaals verwoest. In 1999 opende u het Panzi-ziekenhuis in Bukavu. Waar haalt u steeds opnieuw de energie vandaan?
"Van de vrouwen. Ik wilde eerst met kinderen werken, maar besefte al snel dat vrouwen in Congo het ongelooflijk moeilijk hebben. Zij zijn mijn inspiratie en geven mijn leven zin."

Wie is Denis Mukwege?
Denis Mukwege (Zuid-Kivu, 1955) studeerde medicijnen in Burundi. In 1999 richtte hij het Panzizi-ziekenhuis op in de stad Bukavu. Daar specialiseerde hij zich in de behandeling van slachtoffers van seksueel geweld. Duizenden vrouwen werden in zijn ziekenhuis behandeld. Voor zijn werk kreeg hij internationale prijzen als de Olaf Palme Prijs en de Mensenrechtenprijs van de Verenigde Naties. Ook werd hij genomineerd voor de Nobelprijs voor de vrede.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden