Review

'Alsof je een in de scharnieren knarsende deur openduwt'

Jeroen Brouwers: Oefeningen in nergens bijhoren - Over Jean Améry; Atlas, Amsterdam, 64 blz. - ¿ 24,90. Jean Améry: De hand aan zichzelf slaan; Atlas, 172 blz. - -¿ 29,90. Jeroen Brouwers: Adolf & Eva & de Dood; Arbeiderspers, Amsterdam, 156 blz. - ¿ 29,90.

De lezers van Trouw zijn ongetwijfeld van een blijmoedig en opgewekt soort. Maar of ze de uitputtende beschouwingen over de dood, euthanasie, zelfmoord en hulp bij 'zelfdoding' in deze krant allemaal met evenveel belangstelling begroeten, is de vraag. Daarom slechts een korte beschouwing over de boeken die zelfmoord-autodidact Jeroen Brouwers onlangs het licht deed zien.

Bent u verslaafd geraakt aan het onderwerp, dan leest u het - opnieuw in vertaling uitgebrachte - filosofisch getinte boek 'De hand aan zichzelf slaan' van de joodse schrijver Jean Améry (1912-1978) in één adem uit. Wie zelfmoord wil plegen, moet dat zelf weten, luidt de sterk vereenvoudigde slotsom.

In 'Ãœber das Altern - Revolte und Resignation' (1968) poneerde Améry nog dat niemand sterven wil. 'Onbewust', zo citeerde hij Freud, 'is ieder van ons overtuigd van zijn onsterfelijkheid'. Maar in 1976 zag hij zelfmoord als een schallend 'nee' op het echec van het bestaan. De zelfmoordenaar mogen we ons medeleven niet onthouden, vooral omdat we 't er zelf ook niet zo schitterend afbrengen.

Améry ontmoette in Auschwitz Primo Levi, met wie hij volgens Brouwers enige weken in dezelfde barak doorbracht. 'Wie ooit gefolterd werd, voelt zich in deze wereld nooit meer thuis.' 'Zijn leven was doorspookt door dood', concludeert Brouwers daarna. Zelfmoord is te zien als een particuliere daad, maar soms doen mensen het en masse, zoals in 1978 900 godsdienstig verblinden in Jonestown.

Brouwers' morbide belangstelling richt zich de laatste tijd op dubbelzelfmoorden, waarvan hij er al een stuk of dertig verzameld heeft. Of dat tot een mooi boek leidt, valt te betwijfelen. 'Adolf & Eva & de Dood' vond ik in elk geval nogal teleurstellend. Mijn grootste bezwaar tegen Brouwers' benadering is dat hij het gehele leven van de zelfmoordenaar bekijkt in het perspectief van diens laatste daad.

Ook in dit boek probeert de auteur een sprong naar de massale zelfmoord te maken, zij het met minder succes. Niet alleen het leven van Hitler en Eva Braun was doortrokken van het 'alles of niets', en het zelfmoordmotief, ook het nazisme zelf was volgens de auteur gericht op zelfvernietiging en het bewerkstelligde bovendien de morele zelfmoord van de hele Duitse bevolking.

Onlangs klaagde Brouwers er tegen NRC Handelsblad over, dat hij door academici hooguit als een goedwillende amateur op het gebied van suïcide wordt beschouwd en dat zijn zelfmoordboeken door de literaire recensent in plaats van door een zielkundige worden besproken. Of dit stukje een pleister op 's schrijvers ziel zal zijn? Ik weet het niet. Zijn geschriften over zelfmoord doen in de verte denken aan één groot fluitconcert in het donker, ter bezwering van zijn gigantische vernietigingsangst - door de herhaling herkent men het afweerkarakter het best. In feite gaat het echter om een dwangmatig soort treurmuziek, waarin zelfs de aanzet tot meer vreugdevolle tonen ontbreekt.

Helaas lees je nergens dat veel depressies te verhelpen zijn en dat menige zelfmoord voorkómen kan worden, waarna men het leven in veel gevallen leefbaarder en vaak genoeg opnieuw de moeite waard vindt. Buiten beschouwing blijft bovendien de vraag, hoe Brouwers het leven van Améry en Levi zònder die laatste daad zou hebben beschreven.

“Het is alsof je een heel zware, in de scharnieren knarsende, weerstand biedende houten deur openduwt, om zo in het licht te komen”, zo begint Améry zijn boek. Dat is mooi gezegd, maar dit 'licht' blijkt de ondoordringbare duisternis achter de laatste deur te zijn. Precies zo luidt de titel van Brouwers' zelfmoordboek uit 1983, nog altijd zijn beste publikatie op dit gebied.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden